Kto jest uprawniony do środków w PPK po śmierci uczestnika
W razie śmierci uczestnika pracowniczego planu kapitałowego (PPK) zgromadzone przez niego oszczędności na rachunku PPK nie przepadają. Uprawnione do ich otrzymania są osoby wskazane przez uczestnika PPK (bez znaczenia przy tym pozostaje, kto dziedziczy po zmarłym). Jeśli jednak uczestnik pracowniczego planu kapitałowego nie wskaże przynajmniej jednej osoby uprawnionej, wówczas zgromadzone środki wejdą do masy spadkowej.
Gromadzenie środków w pracowniczych planach kapitałowych jest możliwe od 2019 r. Wtedy bowiem najwięksi pracodawcy byli zobligowani do utworzenia PPK w zakładach pracy, umożliwiając tym samym swoim pracownikom długoterminowe oszczędzanie. Wymiar powszechny PPK mają od 2021 r. Poza nielicznymi wyjątkami i warunkami określonymi w ustawie z 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych (dalej: ustawa o PPK) obowiązek utworzenia PPK objął wszystkich pracodawców. Zatem osoby zatrudnione już od kilku lat mogą systematycznie gromadzić środki w pracowniczych planach kapitałowych. Środki te mają charakter prywatny (art. 3 ust. 2 ustawy o PPK), a oszczędzający może nimi zadysponować na wypadek swojej śmierci.
Wyznaczenie osób uprawnionych
Każdy uczestnik PPK może wyznaczyć osobę lub osoby, które w razie jego śmierci będą uprawnione do środków zgromadzonych na jego rachunku PPK – na zasadach i z ograniczeniami wynikającymi z przepisów ustawy o PPK. Wyznaczenie takiej osoby (osób) może nastąpić od razu po przystąpieniu do pracowniczego planu kapitałowego (tj. po zawarciu umowy o prowadzenie PPK) lub w późniejszym czasie (np. nawet po kilku latach od rozpoczęcia oszczędzania w PPK). Wskazanie osoby uprawnionej wymaga zachowania formy pisemnej (zob. art. 21 ust. 1 ustawy o PPK). Przekazuje się je instytucji finansowej, która prowadzi rachunek PPK.
W przypadku śmierci uczestnika PPK, zgromadzone przez niego oszczędności nie przepadają - polegają dziedziczeniu.
Ustawa o PPK stawia wymóg, by osobą wyznaczoną była osoba fizyczna. Nie ma zaś ograniczeń dotyczących np. wieku osoby uprawnionej czy ewentualnego pokrewieństwa lub powinowactwa pomiędzy uczestnikiem PPK a osobą uprawnioną. Uczestnik PPK może zatem wskazać zarówno członka rodziny, jak i osobę spoza tego kręgu.
Uczestnik PPK ma swobodę w decydowaniu, czy wyznacza jedną czy więcej osób, które będą uprawnione do zgromadzonych przez niego środków. W razie wyznaczenia więcej niż jednej osoby uczestnik PPK określa udziały, w jakich osoby te będą uprawnione do środków zgromadzonych w pracowniczym planie kapitałowym. Jeśli jednak nie określi ich udziałów, nie powoduje to nieważności takiej czynności, bowiem wówczas – zgodnie z art. 21 ust. 2 ustawy o PPK – przyjmuje się, że udziały osób uprawnionych są równe.
Uczestnik PPK ma swobodę w wyznaczeniu osoby, która po jego śmierci będzie uprawniona do środków zgromadzonych w PPK (nie musi to być członek rodziny).
Zmiana osób uprawnionych lub ich udziałów
Dyspozycje dotyczące osób uprawnionych na wypadek śmierci uczestnika PPK mogą zostać w każdej chwili przez niego zmienione. Może on zatem dokonać w tym zakresie zmian i wyznaczyć inną osobę (osoby) uprawnioną do zgromadzonych przez niego środków w PPK. Taka czynność nie wymaga zgody uprzednio wyznaczonej osoby (nie ma ona żadnych roszczeń wobec uczestnika PPK i nie może skutecznie zablokować dokonania takiej zmiany).
Uczestnik PPK może też w każdym czasie zmienić wielkość udziałów osób uprawnionych.
Mirosław S., przystępując do PPK w lutym 2020 r., wskazał swoją siostrę i syna jako osoby uprawnione do środków PPK na wypadek jego śmierci, określając, że każde z nich ma udział w wysokości 50%. W kwietniu 2025 r. Mirosław S., pozostawiając jako uprawnionych siostrę i syna, zmienił ich udziały, decydując, że siostra ma otrzymać 10% środków, a syn 90%.
Możliwa jest również sytuacja, w której uczestnik PPK odwoła swoją wcześniejszą deklarację o osobach uprawnionych i nie wskaże nikogo w zamian. Gdyby wówczas doszło do śmierci uczestnika PPK, środki zgromadzone w PPK, co do zasady, weszłyby do masy spadkowej.
Zgodnie z art. 21 ust. 4 ustawy o PPK, jeśli wyznaczona przez uczestnika PPK osoba uprawniona zmarła przed śmiercią uczestnika PPK, wówczas udział, który był przeznaczony dla tej osoby, przypada w równych częściach pozostałym wskazanym osobom – chyba że uczestnik PPK zadysponuje tym udziałem w inny sposób (np. może zdecydować, że udział tej osoby w całości przypada innej osobie wyznaczonej).
Małgorzata W. wskazała jako osoby uprawnione do środków w PPK matkę, ojca i męża. Udziały tych osób były równe. Małgorzata W. zastrzegła jednak, że w razie śmierci matki lub ojca udział tej osoby przypada drugiemu rodzicowi.
Kiedy środki przypadają spadkobiercom
Jeśli uczestnik PPK nie wyznaczy żadnej osoby uprawnionej, wówczas środki zgromadzone w PPK wchodzą do masy spadkowej. A zatem uprawnionymi do nich będą spadkobiercy zmarłego uczestnika PPK na ogólnych zasadach wynikających z przepisów prawa spadkowego. Jeśli uczestnik PPK nie sporządził testamentu, będzie miało miejsce tzw. dziedziczenie ustawowe. Oznacza to, że krąg osób uprawnionych do dziedziczenia ustala się na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego.
Należy przy tym zwrócić uwagę na pewne odrębności w odniesieniu do PPK zarządzanego przez zakłady ubezpieczeń (a nie TFI czy banki), bowiem co do zasady to z ogólnych warunków ubezpieczenia będzie wynikało, kto jest uprawniony do środków zgromadzonych w PPK – w sytuacji gdy uczestnik PPK nie wskaże osoby uprawnionej do oszczędności w PPK (zob. art. 832 § 2 Kodeksu cywilnego).
Tabela 1. Kto jest uprawniony do środków PPK po zmarłym uczestniku
Osoba uprawniona do środków zgromadzonych w PPK | |
osoba fizyczna wyznaczona przez uczestnika PPK | może to być członek rodziny lub osoba spoza kręgu rodziny |
osoba, o której mowa w art. 832 § 2 Kodeksu cywilnego, tj. członek najbliższej rodziny zgodnie z ogólnymi warunkami ubezpieczenia – jeśli uczestnik PPK nie wyznaczył osoby uprawnionej | dotyczy wyłącznie PPK zarządzanych przez zakłady ubezpieczeń |
spadkobierca uczestnika PPK – jeśli uczestnik PPK nie wyznaczył osoby uprawnionej | spadkobierców ustala się zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego |
Uczestnik PPK pozostający w związku małżeńskim
Jeśli uczestnik PPK w chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim, a środki w PPK stanowiły przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej, wówczas połowa środków zgromadzonych w PPK przynależy do małżonka zmarłego. Pozostała cześć środków zostanie rozdysponowana zgodnie ze wskazaniem (czyli będzie należna wskazanym przez uczestnika PPK osobom uprawnionym, a w razie ich braku wejdzie do masy spadkowej). Możliwy jest również zwrot tych środków w formie pieniężnej.
Jeżeli w chwili śmierci uczestnik PPK pozostawał w związku małżeńskim we wspólności majątkowej, to połowa oszczędności w PPK przypada małżonkowi zmarłego, a pozostała część osobom uprawnionym.
Jadwiga S. oszczędza w PPK od 2021 r. Jako osobę uprawnioną wskazała swojego męża (z którym pozostaje we wspólności majątkowej) i syna (ich udziały były równe). Jadwiga S. zmarła w marcu 2025 r. Zatem mąż zmarłej jest uprawniony do środków w wysokości 75%:
- połowa środków (50%) jest jemu należna z uwagi na małżeńską wspólność majątkową,
- 25% środków zgromadzonych w PPK przysługuje w związku z wyznaczeniem jego jako osoby uprawnionej.
Reszta (25% środków) przypada synowi.
art. 2 ust. 1 pkt 17, art. 3 ust. 2, art. 21, art. 85–86 ustawy z 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych – j.t. Dz.U. z 2024 r. poz. 427
art. 832 § 2, art. 922, art. 926 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – j.t. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061, poz. 1237
dr Aneta Olędzka
radca prawny, doktor nauk prawnych, ekspert z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń i prawa cywilnego
Już dziś zamów dostęp
do IFK Platforma Księgowych i Kadrowych
- Codzienne aktualności prawne
- Porady i artykuły z najpopularniejszych czasopism INFOR wraz z bieżącymi wydaniami
- Bogatą bibliotekę materiałów wideo
- Merytoryczne dodatki, ściągi, plakaty
