Postanowienie SN z dnia 29 kwietnia 1991 r., sygn. V KRN 475/90
1. Jakkolwiek odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub aresztowanie, dochodzone w trybie art. 487-491 k.p.k., ma charakter kompensacyjny, to jest ono instytucją prawa karnego i w związku z tym zasady zasądzenia tego odszkodowania określone w przepisach karnoprocesowych zachowują szereg odrębności w stosunku do zasad obowiązujących w razie jego dochodzenia na podstawie przepisów prawa cywilnego.
2. Odsetki od sumy pieniężnej stanowiącej odszkodowanie za niesłuszne skazanie są wynagrodzeniem za opóźnienie w zapłacie sumy pieniężnej, która jest wymagana, i dlatego należy uznać, że za czas do wydania przez sąd prawomocnego orzeczenia odszkodowawczego odsetki nie przysługują.
Sąd Najwyższy – po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 1991 r. sprawy Jana B. co do odsetek ustawowych od zasądzonego odszkodowania i zadośćuczynienia – z powodu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej przez Prokuratora Generalnego, od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w P. z dnia 23 kwietnia 1990 r. – zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że uchylił orzeczenie o zasądzeniu od Skarbu Państwa na rzecz Jana B. odsetek ustawowych (...).
Uzasadnienie
Sąd Wojewódzki w P. postanowieniem z 23.IV.1990 r. zasądził na podstawie art. 487 § 1 k.p.k.: na rzecz Jana B. 92.250.000 zł z ustawowymi odsetkami od 14.III.1990 r. Postanowienie to uprawomocniło się w pierwszej instancji na skutek cofnięcia zażalenia przez prokuratora, co nastąpiło w dniu 6.VI.1990 r.
Od tego postanowienia Prokurator Generalny wniósł rewizję nadzwyczajną na niekorzyść Jana B. i zarzucając obrazę art. 487 § 1 k.p.k. – na skutek orzeczenia ustawowych odsetek od kwoty zasądzonego odszkodowania – wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia przez uchylenie postanowienia o zasądzeniu ustawowych odsetek.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.
Jakkolwiek odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub aresztowanie, dochodzone w trybie art. 487-491 k.p.k., ma charakter kompensacyjny, to jest ono instytucją prawa karnego i w związku z tym zasady zasądzenia tego odszkodowania określone w przepisach karnoprocesowych zachowują szereg odrębności w stosunku do zasad obowiązujących przy jego dochodzeniu na podstawie przepisów prawa cywilnego.
Godzi się przede wszystkim zauważyć, że unormowania zawarte w rozdziale 50 kodeksu postępowania karnego regulują szczególny rodzaj postępowania za niesłuszne skazanie, aresztowanie lub zatrzymanie i w tym względzie nie odsyłają do innych przepisów. Oznacza to, że art. 487 i nast. k.p.k. stanowią samoistną podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa w zakresie objętym przepisami rozdziału 50 i jednocześnie określają swoisty tryb postępowania o charakterze karnoprocesowym.
Artykuł 487 § 1 k.p.k., który to przepis określa zakres odpowiedzialności Skarbu Państwa, nie stanowi – w odróżnieniu od art. 481 k.c. – o zasądzeniu odsetek, a jest to przepis szczególny względem przepisów przewidujących odpowiedzialność o charakterze cywilnym, określoną w przepisach kodeksu cywilnego.
W kwestii tej wypowiedział się Sąd Najwyższy także w uchwale składu siedmiu sędziów z 25.VI.1959 r. – VI KO 34/59 (OSN 1960, z. 1, poz. 6), wyrażając pogląd, że w sprawach o roszczenia przewidziane w art. 510 k.p.k. (obecnie: art. 487 § 1), art. 248 § 1 k.z. (obecnie art. 481 k.c.) nie może być stosowany. Sąd Najwyższy stwierdził wówczas, że: „Skoro przepisy art. 510 i 512 k.p.k. nie wspominają o odsetkach, o których mówi art. 248 § 1 k.z., a prawidłowe ustalenie wysokości odszkodowania może nastąpił bez stosowania tego przepisu, to należy uznać, iż art. 248 § 1 k.z. w sprawach o odszkodowanie z art. 510 i 512 k.p.k. nie ma zastosowania”.
Pogląd ten nie utracił nic ze swej aktualności również i pod rządami obecnie obowiązujących przepisów, tj. art. 487-491 k.p.k. z 1969 r.
Niezależnie od przytoczonych argumentów – należy zwrócić uwagę na fakt, że w postępowaniu odszkodowawczym, uregulowanym w rozdziale 50 kodeksu postępowania karnego, odpisu wniosku, który zastępuje pozew, nie doręcza się prokuratorowi. Prokurator bowiem nie jest tu stroną, która jako reprezentant Skarbu Państwa mogłaby uznać roszczenie, i nawet wtedy, gdyby omyłkowo został doręczony prokuratorowi odpis wniosku, wówczas czynności takiej nie można by było identyfikować z doręczeniem odpisu pozwu w postępowaniu cywilnym. Wniesienie bowiem żądania o odszkodowanie nie oznacza, że z tą chwilą Skarb Państwa popadł w zwłokę, skoro samo złożenie wniosku nie pozwala jeszcze Skarbowi Państwa na zaspokojenie roszczenia. Z chwilą zatem złożenia wniosku Skarb Państwa nie popada jeszcze w opóźnienie w spełnieniu wobec poszkodowanego roszczenia odszkodowawczego, gdyż dopiero orzeczenie sądowe daje poszkodowanemu prawo żądania wypłaty (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 5.XI.1964 r. – ZO 2/64, OSN – wyd. Prok. Gen. 1965, z. 3, poz. 29).
Jeżeli więc odsetki od sumy pieniężnej stanowiącej odszkodowanie za niesłuszne skazanie są wynagrodzeniem za opóźnienie w zapłacie sumy pieniężnej, która jest wymagalna, to należy uznać, że za czas do wydania przez sąd prawomocnego orzeczenia odszkodowawczego odsetki nie przysługują. Dopóki bowiem roszczenie wierzyciela (wnioskodawcy) nie jest wymagalne, dopóty dłużnik, jakim jest Skarb Państwa, nie opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, a tym samym nie zachodzi sytuacja, o której stanowi art. 481 k.c.
Z tych więc względów zasądzenie przez Sąd Wojewódzki w P. odszkodowania za niesłuszne skazanie z odsetkami ustawowymi było nieprawidłowe.
W związku z pismem procesowym Jana B. z 25.III.1991 r., które złożył odpowiadając na rewizję nadzwyczajną i w którym podniósł, że całe wypłacone mu odszkodowanie zużył i nie jest już wzbogacony, przy czym zużywając odszkodowanie nie mógł liczyć się z obowiązkiem choćby jego częściowego zwrotu, godzi się zauważyć, że orzeczenie Sądu Najwyższego wydane w tej sprawie nie jest równoznaczne z obowiązkiem zwrotu niesłusznie zasądzonych odsetek, gdyż z roszczeniem takim musi dopiero wystąpić Skarb Państwa – jeżeli to uzna za celowe – na drogę procesu cywilnego, jak również nie oznacza to, że w procesie takim Jan B. nie będzie mógł się powołać na przesłanki określone w art. 409 k.c.
Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.
Już dziś zamów dostęp
do IFK Platforma Księgowych i Kadrowych
- Codzienne aktualności prawne
- Porady i artykuły z najpopularniejszych czasopism INFOR wraz z bieżącymi wydaniami
- Bogatą bibliotekę materiałów wideo
- Merytoryczne dodatki, ściągi, plakaty
