Najciekawsze orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz interpretacje ZUS z zakresu ubezpieczeń społecznych w 2026 r.

W 2026 r. Sąd Najwyższy wypowiadał się m.in. w kwestii podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu działalności gospodarczej i umowy o pracę. Po raz kolejny zajął też stanowisko w sprawie tytułu do ubezpieczeń jedynego wspólnika spółki z o.o. oraz zbiegu tytułów do ubezpieczeń.

Natomiast ZUS w wydanych interpretacjach zajmował się przede wszystkim problematyką ustalania prawa do ulgi Mały ZUS Plus. Analizował także kwestie uwzględniania lub nieuwzględniania w podstawie wymiaru składek różnego rodzaju świadczeń, takich jak wartość posiłków finansowanych przez pracodawcę czy odprawy w związku z rozwiązaniem umowy o pracę.

Poniżej przedstawiamy wybrane orzeczenia Sądu Najwyższego i interpretacje ZUS opublikowane w 2026 r.

1. Definicja płatnika składek

Płatnikami składek na ubezpieczenia społeczne za zatrudnione osoby są m.in. pracodawcy, zleceniodawcy, jak również jednostki organizacyjne. Często pojawiają się wątpliwości interpretacyjne, jakie podmioty można uznać za jednostki organizacyjne i czy są one płatnikami składek tylko wtedy, gdy pozostają z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi. Czy w tym przypadku ustawodawca miał na myśli nie tylko osoby fizyczne, ale również jednostki organizacyjne? W tym zakresie pomocne może być orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym pojęcie „jednostki organizacyjne” obejmuje głównie podmioty niebędące pracodawcą czy osobą fizyczną. Sąd Najwyższy zwraca również uwagę, że to prawo właściwe dla danego stosunku prawnego zdecyduje o tym, jaki podmiot na gruncie ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa systemowa) będzie uznawany za „jednostkę organizacyjną”.

• wyrok SN z 16 czerwca 2026 r. (sygn. akt II USKP 330/26), w którym sąd wskazał:

SN

Prawodawca jako płatników składek wyróżnia, po pierwsze, pracodawców, po drugie, „jednostki organizacyjne” i po trzecie, osoby fizyczne. Analiza przepisu art. 4 pkt 2 lit. a u.s.u.s. nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy określenie „pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi” odnosi się tylko do „osoby fizycznej”, czy także do „jednostki organizacyjnej”. Reguły wykładni językowej przemawiają za pierwszą opcją. Tylko bowiem w takim wypadku da się wytłumaczyć posłużenie się liczbą pojedynczą (pozostająca). Jeśli omawiana formuła miałaby odnosić się do obu podmiotów, a nie tylko do osoby fizycznej, to przepis powinien posługiwać się określeniem „pozostające”. Niezależnie od tego, należy podkreślić, że za taką wizją przemawia także zwrot „inna osoba fizyczna”. Termin ten nie współgra z „jednostką organizacyjną”.

2. Wyłączenie z obowiązku ubezpieczeń obywateli państw obcych

Przepisy ustawy systemowej przewidują wyjątki od obowiązku podlegania ubezpieczeniom. Przykładowo ubezpieczeniom społecznym określonym w ustawie nie podlegają obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Polski nie ma charakteru stałego. Sąd Najwyższy w swoim orzeczeniu wyjaśnił, co należy rozumieć w tym przypadku pod pojęciem „stałego pobytu”.

• postanowienie SN z 15 stycznia 2026 r. (sygn. akt I USK 106/26), w którym sąd stwierdził:

SN

Przepis art. 5 ust. 2 u.s.u.s. kreuje dwie niezależne od siebie kategorie określonych w nim osób niepodlegających obowiązkowi ubezpieczeń społecznych. Są nimi: po pierwsze – obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Polski nie ma charakteru stałego, oraz po drugie – obywatele państw obcych, którzy zatrudnieni są w wymienionych w tym przepisie placówkach. Charakter pobytu obywatela państwa obcego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej (stały albo niestały) trzeba odnosić do powszechnego obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, czyli do podstawy ubezpieczenia. Kluczowy jest zatem charakter aktywności zarobkowej cudzoziemca, stanowiącej tytuł ubezpieczeniowy i sposób jej realizacji w okolicznościach indywidualnej sprawy. Charakter tego pobytu nie zależy natomiast od zamiaru, jaki co do okresu przebywania w Polsce przejawia cudzoziemiec; rodzaju posiadanego dokumentu pobytowego; kwestii formalno-meldunkowych, itp. W szczególności, uzyskanie przez cudzoziemca zezwolenia na pobyt na czas oznaczony nie przeczy stałemu pobytowi w rozumieniu art. 5 ust. 2 u.s.u.s. W tym kontekście za objęciem ubezpieczeniem cudzoziemca przemawia „niezmienny” pobyt na terenie RP w okresie realizacji podstawy ubezpieczenia, który w szczególności ma miejsce wówczas, gdy chodzi o cudzoziemców – obywateli odległych przestrzennie państw, którzy w okresie realizacji umów zatrudnieniowych w Rzeczypospolitej Polskiej nie powracają regularnie do kraju pochodzenia, np. w związku z dniami wolnymi od pracy.

3. Umowa o pracę jako tytuł do ubezpieczeń

Umowa o pracę stanowi tytuł do ubezpieczeń społecznych, jeżeli jest faktycznie wykonywana (w warunkach zatrudnienia pracowniczego). Formalne zawarcie umowy o pracę i opłacanie z tego tytułu składek ZUS za pracownika nie są wystarczające do objęcia ubezpieczeniami, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo Sądu Najwyższego.

• postanowienie SN z 24 lutego 2026 r. (sygn. akt I USK 661/26), w uzasadnieniu którego sąd stwierdził:

SN

Podleganie pracowniczym ubezpieczeniom społecznym jest więc uwarunkowane nie tyle zawarciem umowy o pracę, wypłatą wynagrodzenia, przystąpieniem do ubezpieczenia, zgłoszeniem pracownika do tych ubezpieczeń i opłacaniem składek z tego tytułu, ile legitymowaniem się przez ubezpieczonego statusem pracownika, rzeczywiście świadczącego pracę w ramach stosunku pracy. Istotne więc jest, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia, gdyż w takim przypadku wady oświadczeń woli umowy o pracę – nawet powodujące jej nieważność – nie wywołują skutków w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Umowa o pracę, która nie wiąże się z rzeczywistym jej wykonywaniem, a zgłoszenie do ubezpieczenia następuje tylko pod pozorem istnienia tytułu ubezpieczenia w postaci stosunku pracy, nie rodzi skutków w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

• wyrok SN z 12 maja 2026 r. (sygn. akt II USKP 524/26), w którym sąd wyjaśnił:

SN

O tym, czy strony istotnie w stosunku pracy pozostawały i stosunek ten stanowi tytuł ubezpieczeń społecznych, nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, wynikających z art. 22 § 1 k.p. Nie wystarcza jednak jakakolwiek praca, gdyż znaczenie ma dopiero praca przewidziana dla stosunku pracy. Jeśli taka praca jest wykonywana to generalnie nie ma podstaw do stawiania zarzutu obejścia czy nadużycia prawa, czyli zawarcia zatrudnienia dla uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Pozorność umowy wynikająca z art. 83 k.c. w związku z art. 300 k.p. zachodzi, gdy pomimo zawarcia umowy praca nie jest w ogóle świadczona, ewentualnie okoliczności faktyczne jej wykonywania nie wypełniają cech stosunku pracy. Nie stanowi to wówczas tytułu ubezpieczenia społecznego.

Złożenie oświadczenia woli dla pozoru w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. oznacza, że osoba oświadczająca wolę nie chce, aby powstały skutki prawne, jakie zwykle prawo łączy ze składanym oświadczeniem. Natomiast czynność prawna mająca na celu obejście ustawy w ujęciu art. 58 § 1 k.c. polega na takim ukształtowaniu jego treści, która z punktu widzenia formalnego nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości zmierza do zrealizowania celu ustawowo zakazanego. Czynność zmierzająca do obejścia prawa nie może więc być jednocześnie czynnością pozorną, gdyż pierwsza zostaje rzeczywiście dokonana, zaś druga jest jedynie symulowana. Zakładając, że nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował.

• postanowienie SN z 21 stycznia 2026 r. (sygn. akt I USK 21/26), w uzasadnieniu którego sąd wskazał:

SN

Nie można stwierdzić pozorności czynności prawnej – umowy o pracę w sytuacji, gdy praca jest faktycznie wykonywana. Nie wystarcza jednak jakakolwiek praca, gdyż znaczenie ma dopiero praca przewidziana dla stosunku pracy. Jeśli taka praca jest wykonywana, to generalnie nie ma podstaw do stawiania zarzutu obejścia czy nadużycia prawa, czyli nawiązania stosunku zatrudnienia dla uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego wobec przewidywanej niezdolności do pracy w związku z ciążą. Pozorność umowy wynikająca z art. 83 k.c. w związku z art. 300 k.p. zachodzi, gdy mimo zawarcia umowy praca nie jest w ogóle świadczona, ewentualnie okoliczności faktyczne jej wykonywania nie wypełniają cech stosunku pracy. Nie stanowi ona wówczas tytułu ubezpieczenia społecznego.

4. Podleganie ubezpieczeniom społecznym przez wspólnika sp. z o.o.

Zgodnie z przepisami ustawy systemowej jedyny wspólnik sp. z o.o. podlega ubezpieczeniom jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność. Nie ma przy tym znaczenia, czy wspólnik ten prowadzi działalność gospodarczą, ponieważ obowiązek ubezpieczenia w tym przypadku powiązany jest jedynie z posiadaniem przez niego takiego statusu prawnego, nie zaś z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Należy wskazać, że co do zasady wykluczone jest podleganie ubezpieczeniom przez jedynego (lub niemal jedynego) wspólnika sp. z o.o. z tytułu umowy o pracę. W tym przypadku nie występuje bowiem podporządkowanie pracownicze charakterystyczne dla stosunku pracy. Status pracownika zostaje niejako „wchłonięty” przez status właściciela kapitału (pracodawcy), co potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego.

4.1. Obowiązek ubezpieczeń jedynego wspólnika sp. z o.o.

• wyrok SN z 23 kwietnia 2026 r. (sygn. akt II USKP 468/26), w uzasadnieniu którego sąd wyjaśnił:

SN

Ubezpieczeniom obowiązkowym podlegają (z mocy ustawy – ex lege) tylko te osoby fizyczne, które mają tytuł do podlegania tym ubezpieczeniom (ujęte enumeratywnie w art. 6 ust. 1 u.s.u.s.). System dąży do powszechności, jednak nie jest w stanie objąć wszystkich osób fizycznych. Jeżeli wspólnik wieloosobowej (nawet tylko dwuosobowej) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie spełnia warunków podlegania ubezpieczeniom społecznym, to znajdzie się poza systemem. We własnym interesie powinien dążyć do objęcia go ubezpieczeniami społecznymi i może takimi ubezpieczeniami być objęty, ponieważ prawo ubezpieczeń społecznych mu to umożliwia. Jeżeli jednak świadomie decyduje się prowadzić działalność zarobkową w takiej formie prawnej, która nie pozwala na objęcie go tymi ubezpieczeniami, to nie można wbrew treści jednoznacznie brzmiącego przepisu (art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s.), dokonując wykładni contra legem, przyjmować, że tym ubezpieczeniom podlega.

• postanowienie SN z 8 czerwca 2026 r. (sygn. akt I USK 894/26), w którym sąd uznał:

SN

Tam, gdzie status wykonawcy pracy (pracownika) jest zdominowany przez właścicielski status wspólnika spółki z o.o., nie może być mowy o zatrudnieniu w ramach stosunku pracy wspólnika, który w takiej sytuacji wykonuje czynności (nawet typowo pracownicze) na rzecz samego siebie (we własnym interesie) i na swoje własne ryzyko produkcyjne, gospodarcze i socjalne. Jedyny wspólnik jest od pracodawcy (spółki z o.o.) niezależny ekonomicznie, gdyż – skoro do przesunięcia majątkowego dochodzi w ramach majątku samego wspólnika – nie zachodzi przesłanka odpłatności pracy, a nadto dyktuje mu sposób działania jako zgromadzenie wspólników. Za dopuszczalne należy uznać zawarcie umowy o pracę przez jedynego wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ze spółką, jeżeli funkcje zarządu wykonują inne osoby oraz pod warunkiem, że praca spełnia warunki pracy właściwej dla stosunku pracy.

4.2. Zawarcie umowy o pracę ze wspólnikiem sp. z o.o.

• postanowienie SN z 29 kwietnia 2026 r. (sygn. akt I USK 418/26), w którym sąd stwierdził:

SN

Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlega tylko jedyny wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie wspólnik większościowy, choćby „prawie” lub „niemal” jedyny (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. w związku z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h.). Zatem w przypadku, gdy wspólnik spółki z o.o. jest „prawie” lub „niemal” jedynym wspólnikiem, czyli nie posiada 100% udziałów, ale znaczącą ich większość, która powoduje, że ma on prawie całkowite władztwo nad spółką, co z kolei uniemożliwia jego zatrudnienie w tej spółce w charakterze pracownika, może przystąpić do ubezpieczeń społecznych dobrowolnie.

• postanowienie SN z 21 stycznia 2026 r. (sygn. akt I USK 80/26), w którym sąd uznał:

SN

Dozwolone jest zatrudnienie wspólników dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w tym także na stanowiskach zarządczych, gdy z ustaleń faktycznych dotyczących okoliczności rzeczywiście realizowanego stosunku prawnego, na podstawie którego wspólnik wykonywał czynności na rzecz spółki, wynikało, że był on poddany zarówno ekonomicznej zależności od swojego pracodawcy, jak i formalnemu nadzorowi sprawowanemu przez zgromadzenie wspólników, na którym podjęcie uchwał wymagało uzyskania takiej kwalifikowanej większości głosów, że posiadane przez wspólnika-zarządcę udziały własnościowe, jako wspólnika większościowego, nie dawały mu statusu wspólnika dominującego, który mógłby samodzielnie decydować w sprawach istotnych dla spółki.

5. Uprawnienie ZUS do weryfikowania tytułu do ubezpieczeń i podstawy wymiaru składek

ZUS podczas kontroli często podważa tytuł do ubezpieczeń, zarzucając np. pozorność lub nieważność czynności prawnej. Może również ustalić, że strony, zamiast umowy o dzieło, łączyła faktycznie umowa zlecenia, od której należy opłacić składki ZUS. Kwestionuje też, np. w przypadku pracowników, podstawę wymiaru składek, gdy w jego ocenie została ona zawyżona w celu uzyskania wyższych świadczeń chorobowych, a jej wysokość jest nieadekwatna w stosunku do kompetencji pracownika, jego doświadczenia czy też nieporównywalna do wynagrodzeń na rynku pracy na tym samym lub podobnym stanowisku.

Uprawnienia ZUS w tym zakresie potwierdza najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego.

• postanowienie SN z 18 lutego 2026 r. (sygn. akt I USK 588/26), w którym sąd wskazał:

SN

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu, może – bez względu na nazwę umowy i jej postanowienia, którym strony zamierzały się poddać – ustalić rzeczywisty charakter stosunku prawnego łączącego strony i istniejący tytuł ubezpieczenia oraz wydać w tym zakresie decyzję na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 u.s.u.s. Zamiar uzyskania ochrony ubezpieczeniowej bez rzeczywistego wykonywania umowy świadczy o fikcyjności zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego.

• postanowienie SN z 21 stycznia 2026 r. (sygn. akt I USK 152/26), w którym sąd uznał:

SN

Weryfikacja podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne jest dopuszczalna przy uwzględnieniu relacji w jakiej pozostają względem siebie uregulowania właściwe dla zatrudnienia pracowniczego i obowiązkowego ubezpieczenia społecznego. Skoro ubezpieczeniu społecznemu podlega pracownik (art. 6 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s.), a podstawę wymiaru składek stanowi jego przychód (art. 18 ust. 1 u.s.u.s.), to oczywiste jest, że punktem odniesienia dla określenia jego sytuacji prawnej pozostają reguły obowiązujące w Kodeksie pracy. Znaczy to tyle, że co do zasady ustalone między stronami wynagrodzenie jest miarodajne w prawie ubezpieczeń społecznych. Dopiero gdy wystąpią wątpliwości czy wynagrodzenie z uwagi na kryterium godziwości (art. 13 k.p.), przypisane mu funkcje, a także cechę ekwiwalentności, zostało określone zgodnie z wytycznymi wynikającymi z przepisów prawa pracy, dopuszczalne jest odwołanie się do argumentów, których fundamentem jest interes publiczny (zasady solidarności ubezpieczonych, ogólnej sytuacji społecznej i ekonomicznej, relacji zachodzącej między wysokością odprowadzanych składek a wysokością przysługujących świadczeń). Gdy ustalone wynagrodzenie w rozumieniu prawa pracy jest ekwiwalentne, godziwe i odpowiadające przesłankom z art. 78 § 1 k.p., dyskusyjne jest redukowanie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Możliwość ta otwiera się dopiero wówczas, gdy już na gruncie przepisów pracowniczych przynajmniej jedno z wymienionych kryteriów pozostaje dyskusyjne. W takiej sytuacji, wprawdzie z punktu widzenia stron stosunku pracy wynagrodzenie niekoniecznie będzie nieakceptowalne, to jednak jego wysokość może okazać się nie do przyjęcia według miary wyznaczanej przez przepisy prawa ubezpieczeń społecznych.

6. Wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy a objęcie ubezpieczeniami społecznymi

W rozumieniu przepisów ustawy systemowej osoba, która wykonuje pracę na podstawie umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli taką umowę zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy, jest uważana za pracownika.

Oznacza to, że faktycznie wykonuje ona pracę na rzecz swojego pracodawcy, który z tego tytułu odnosi wymierne korzyści. Zatem to pracodawca powinien opłacić za nią składki z tytułu umowy zlecenia, tak jak za pracownika.

Sąd Najwyższy podtrzymuje dotychczasowe stanowisko (wyrażone m.in. w uchwale z 2 września 2009 r., sygn. akt II UZP 6/09, OSNP 2010/3–4/46), zgodnie z którym, jeżeli pracodawca uzyskuje rezultaty pracy pracownika wykonywanej na podstawie umowy zlecenia, ma obowiązek uwzględnić przychód z tytułu umowy cywilnoprawnej w podstawie wymiaru składek z umowy o pracę.

• wyrok SN z 9 czerwca 2026 r. (sygn. akt II USKP 306/26), w którym sąd stwierdził:

SN

Do prawidłowego zastosowania art. 8 ust. 2a u.s.u.s. i obciążania pracodawcy obowiązkiem opłacania składek także od umowy cywilnoprawnej zawartej przez jego pracownika z osobą trzecią, wydaje się konieczne rozważenie, czy występują trzy zasadnicze elementy. Po pierwsze relewantnym elementem pozostaje, czy praca jest świadczona na rzecz pracodawcy, czy zatem możliwe jest w danych okolicznościach przypisanie pracodawcy statusu beneficjenta pracy swego pracownika z umowy cywilnoprawnej, co wymaga przypisania temuż pracodawcy konkretnie odniesionej korzyści, lecz rozumianej w sposób szeroki. Po drugie, konieczne jest prześledzenie przepływów środków finansowych, z akceptacją dla stanowiska, że ich przepływ od pracodawcy do osoby trzeciej, która następnie jako strona umowy cywilnoprawnej bezpośrednio wynagradza pracownika, z reguły będzie świadczył o wykonywaniu pracy na rzecz pracodawcy. Trzecim istotnym tu elementem będzie ocena, czy w czasie świadczenia pracy w ramach umowy cywilnoprawnej pracownik podlega poleceniom lub nadzorowi pracodawcy (osobom działającym w jego imieniu). Wystąpienie łączne tych elementów w realizacji danej umowy cywilnoprawnej powinno prowadzić do zastosowania rozszerzonej wykładni pracownika ze skutkami dla ubezpieczeń społecznych (art. 8 ust. 2a u.s.u.s.) i w konsekwencji także ubezpieczenia zdrowotnego (art. 81 ust. 1 ustawy z 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych).

• postanowienie SN z 26 maja 2026 r. (sygn. akt I USK 381/26), w uzasadnieniu którego sąd wyjaśnił:

SN

Dla uznania, iż dany stosunek prawny jest stosunkiem pracy, konieczne jest ustalenie, czy wykonywana jest praca określonego rodzaju dla pracodawcy, czy dana osoba podlega poleceniom pracodawcy oraz czy osoba ta otrzymuje od pracodawcy wynagrodzenie za czynności, które dla niego wykonuje na jego polecenie. Skoro zaś tytuł ubezpieczenia społecznego jest pochodną istnienia ważnego stosunku cywilnoprawnego, to o rozszerzonym pracowniczym tytule ubezpieczenia społecznego (polegającego na traktowaniu jako pracowników niektórych zleceniobiorców) można mówić tylko w przypadku finansowania przez pracodawcę wynagrodzenia wypłacanego przez osobę trzecią jego pracownikom za czynności wykonywane przez nich dla tego pracodawcy, choć pod formalnym kierownictwem tej osoby. Tym samym finansowanie przez pracodawcę w jakikolwiek sposób wynagrodzenia z tytułu świadczenia na jego rzecz pracy przez pracownika na podstawie umowy zawartej z osobą trzecią przemawia (ale nie przesądza) za zastosowaniem art. 8 ust. 2a u.s.u.s., a brak takiego finansowania wyklucza zastosowanie tego przepisu, o ile nie stwierdzi się w danym stanie faktycznym dodatkowych okoliczności wskazujących na działania sprzeczne z celami tego unormowania. Pojęcie „wykonuje pracę na rzecz pracodawcy”, jakim posłużył się ustawodawca w art. 8 ust. 2a u.s.u.s., obejmuje wykonywanie umowy zlecenia (innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia) zawartej przez pracownika z przedsiębiorcą prowadzącym sprzedaż towarów jego pracodawcy (na przykład przez Internet), z którym przedsiębiorca ten powiązany jest osobowo lub kapitałowo, także wtedy, gdy zakres obowiązków wynikających z umowy zlecenia jest odmienny od obowiązków objętych umową o pracę, a miejsce wykonywania umowy zlecenia znajduje się poza miejscem świadczenia umowy o pracę.

7. Zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych

Ubezpieczeni często realizują jednocześnie kilka aktywności, np. są zatrudnieni na podstawie umowy o pracę i wykonują umowę zlecenia w różnych podmiotach, dodatkowo podejmują działalność gospodarczą. Dotyczy to również osób, które pobierają emeryturę lub rentę. Zasadniczo emeryt będący pracownikiem, który wykonuje także umowę zlecenia, będzie objęty ubezpieczeniami tylko ze stosunku pracy, o ile wynagrodzenie z tej umowy będzie co najmniej równe płacy minimalnej. W przeciwnym razie będzie podlegał ubezpieczeniom społecznym również z umowy zlecenia.

Sąd Najwyższy w orzecznictwie często zwraca uwagę, że w sytuacji, gdy ubezpieczony zawiera dwie umowy zlecenia z różnymi firmami, a zostaje zgłoszony do ubezpieczeń społecznych tylko z jednej z nich (z niższym wynagrodzeniem), może to oznaczać obejście prawa i nieważność czynności prawnej. Szczególnie gdy w ramach obu umów zlecenia ubezpieczony wykonuje te same czynności, w tym samym miejscu i czasie, na rzecz tego samego kontrahenta. W konsekwencji oskładkowaniu powinno podlegać wynagrodzenie uzyskiwane z obu tych umów.

• postanowienie SN z 28 maja 2026 r. (sygn. akt I USK 330/26), w którym sąd wskazał:

SN

Zawarte w art. 9 ust. 4a u.s.u.s. zastrzeżenie „odsyłające” do ust. 2c tego przepisu powoduje, że zleceniobiorca uprawniony do emerytury lub renty pozostający równocześnie w stosunku pracy nie będzie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania umowy zlecenia tylko wówczas, gdy wynagrodzenie uzyskiwane przez niego w ramach stosunku pracy osiągnie kwotę co najmniej równą kwocie minimalnego wynagrodzenia za pracę (art. 18 ust. 4 pkt 5a u.s.u.s.). Co do zasady każdy zleceniobiorca (art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.u.s.) podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym niezależnie od tego, czy jest uprawniony do emerytury i renty (z wyjątkiem osób wymienionych w art. 6 ust. 4). Zwolnienie zleceniobiorcy z tego obowiązku wynika natomiast z faktu równoczesnego pozostawania w stosunku pracy, który z mocy art. 9 ust. 1 wyprzedza inne tytuły podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, co dotyczy również emerytów i rencistów (por. art. 9 ust. 4 w związku z art. 9 ust. 4a). Dlatego właśnie emeryci i renciści, tak jak pozostali zleceniobiorcy, podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania umów zlecenia, „jeżeli równocześnie nie pozostają w stosunku pracy”. Zawarte w art. 9 ust. 4a u.s.u.s. zastrzeżenie „odsyłające” do art. 9 ust. 2c, przy uwzględnieniu gramatycznych reguł wykładni, należy zaś rozumieć w ten sposób, że sytuacja prawna zleceniobiorcy uprawnionego do emerytury lub renty będącego równocześnie pracownikiem jest regulowana treścią pierwszego z wymienionych przepisów (nie podlega on obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy zlecenia, a podlega im jedynie z tytułu stosunku pracy) tylko wtedy, gdy nie będzie wypełniała hipotezy ust. 2a.

• postanowienie SN z 7 maja 2026 r. (sygn. akt I USK 460/26), w którym sąd uznał:

SN

Czynności mające na celu obejście ustawy zawierają pozór zgodności z ustawą. Ich treść nie zawiera elementów wprost sprzecznych z ustawą, ale skutki, które wywołują i które objęte są zamiarem stron, naruszają zakazy lub nakazy ustawowe. To przez ustalenie celu czynności, swoisty zabieg antycypacji konsekwencji związanych in casu z dokonaniem czynności, można sensownie ustalić fakt obejścia prawa, a to wymaga uwzględnienia zamiarów i dążeń stron podejmujących określone działanie prawne w kwestii relacji do czynności prawnej pozornej.

W sytuacji, gdy finalnym odbiorcą usługi jest ten sam podmiot, a zleceniobiorca wykonuje czynności w tym samym miejscu i czasie, to rozbicia tego zlecenia na dwie umowy, zawierane z dwoma podmiotami bez jakiegokolwiek logicznego czy ekonomicznie uzasadnionego celu, nie można rozumieć inaczej, niż jako działanie w celu obejścia prawa – działanie pozorujące zbieg tytułów do ubezpieczenia społecznego.

• postanowienie SN z 14 kwietnia 2026 r. (sygn. akt I USK 243/26), w uzasadnieniu którego sąd stwierdził:

SN

Zredagowanie dwóch umów zlecenia przez podmioty o ścisłym powiązaniu osobowym i kapitałowym, obejmujących w istocie tożsamy zakres obowiązków i wskazanie jako tytułu do objęcia ubezpieczeniami społecznymi tylko jednej z nich, należy traktować w świetle art. 9 ust. 2 ustawy systemowej, jako obejście prawa w rozumieniu art. 58 § 1 k.c., którego celem jest pozorowanie zbiegu tytułów ubezpieczenia społecznego i obniżenia kosztów wynikających z obowiązku odprowadzania składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne. Takie intencyjne działania nie zasługują na ochronę jurysdykcyjną na gruncie chybionych podstaw kasacyjnego zaskarżenia (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 9 ust. 2 u.s.u.s.).

8. Przerwy w prowadzeniu działalności gospodarczej i ich wpływ na tytuł do ubezpieczeń społecznych

Definicję działalności gospodarczej zawiera ustawa z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców. Działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że tylko faktyczne prowadzenie działalności gospodarczej skutkuje objęciem ubezpieczeniami. Jeżeli przedsiębiorca tylko figuruje w CEIDG, a w rzeczywistości nie wykonuje działalności, nie będzie podlegał ubezpieczeniom społecznym.

Przedsiębiorca podlega ubezpieczeniom od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania jej wykonywania, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone. Niezdolność do pracy i pobieranie zasiłków przez przedsiębiorcę nie powoduje zaprzestania prowadzenia działalności.

• postanowienie SN z 31 marca 2026 r. (sygn. akt I USK 240/26), w którym sąd uznał:

SN

Podstawą do powstania obowiązku ubezpieczenia na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 u.s.u.s. jest faktyczne wykonywanie działalności pozarolniczej (art. 13 pkt 4 tej ustawy), w tym działalności gospodarczej, co oznacza, że wykonywanie tej działalności, to rzeczywista działalność zarobkowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. A zatem prowadzenie działalności gospodarczej o tyle stanowi tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym, o ile faktycznie ubezpieczony działalność tę wykonuje, choć stopień natężenia jego aktywności może być różny. Obowiązkowi ubezpieczeń społecznych podlega osoba faktycznie prowadząca działalność gospodarczą (a więc wykonująca tę działalność), a nie osoba jedynie figurująca w ewidencji działalności gospodarczej na podstawie uzyskanego wpisu, która działalności tej w rzeczywistości nie wykonuje.

• postanowienie SN z 14 kwietnia 2026 r. (sygn. akt I USK 260/26), w którym sąd uznał:

SN

Przerwa w prowadzeniu działalności pozarolniczej spowodowana stanem zdrowia, objęta zwolnieniem lekarskim i związana z pobieraniem zasiłków chorobowych, nie może być rozpatrywana jako czasowe zaprzestanie wykonywania działalności. Przerwy w wykonywaniu działalności pozarolniczej przypadające na czas pobierania zasiłków chorobowych są przerwami usprawiedliwionymi i nie powodują ustania ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z tytułu prowadzenia działalności bezpośrednio przed i po takich przerwach. Okres pobierania zasiłków uważany jest za okres opłacania składek.

9. Termin zgłoszenia do ubezpieczenia dobrowolnego

Zgodnie z przepisami ustawy systemowej co do zasady objęcie dobrowolnie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi albo chorobowym następuje od dnia wskazanego odpowiednio w zgłoszeniu do ubezpieczeń, niewcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w ZUS.

ZUS stoi na stanowisku, że termin ten ma charakter zawity i nie podlega przywróceniu. Pogląd ten podziela Sąd Najwyższy, wskazując, że ustawa systemowa nie przewiduje, aby objęcie ubezpieczeniem w późniejszym terminie mogło mieć skutek wsteczny wobec daty złożenia wniosku.

• postanowienie SN z 4 lutego 2026 r. (sygn. akt I USK 343/26), w uzasadnieniu którego sąd stwierdził:

SN

Termin wyznaczony w art. 14 ust. 1 u.s.u.s. ma charakter zawity i nie ma podstaw do jego „przywracania” czy oceny przyczyn uchybienia temu terminowi (zawinione przez ubezpieczonego czy niezależne od niego). W przypadku niezgłoszenia się do ubezpieczenia dobrowolnego, ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie przewiduje, aby objęcie ubezpieczeniem w późniejszym terminie mogło mieć skutek wsteczny wobec daty złożenia wniosku.

10. Charakter umowy dotyczącej odroczenia terminu płatności składek ZUS

Płatnicy składek mogą korzystać z różnego rodzaju ulg w opłacaniu składek ZUS. Jeżeli mają trudności finansowe, mogą wnioskować o odroczenie terminu płatności składek lub rozłożenie ich na raty. W tym celu płatnik składek zawiera umowę z ZUS. Natomiast odmowa udzielenia wskazanej ulgi ma formę decyzji, od której przysługuje odwołanie do sądu.

• wyrok SN z 13 kwietnia 2026 r. (sygn. akt II USKP 150/26), w którym sąd wskazał:

SN

Umowa dotycząca układu ratalnego jest umową cywilnoprawną odnoszoną do zobowiązania składkowego (art. 29 ust. 1a u.s.u.s.). Zawarcie tej umowy powoduje, że płatnik może wykonać układ w przeważającej części, a nawet prawie w całości. Termin płatności może być późniejszy niż termin 12 miesięcy (wynikający z art. 1 ust. 11 ustawy z 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność), choćby dlatego, że sam układ może być zawarty z końcem tego okresu i określać płatność rat po tym terminie. Przyjąć należy, że spłata rat jest zdarzeniem prawnym, które likwiduje dług. Oczywiście znaczenie ma pełne wykonanie układu, dlatego obowiązuje ustawowe zastrzeżenie (poza umową), że jeżeli dłużnik nie spłaca w terminie ustalonych przez Zakład rat, to pozostała kwota staje się natychmiast wymagalna z odsetkami (art. 29 ust. 3 u.s.u.s.).

11. Bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek ZUS

Co do zasady należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Należności z tytułu składek obejmują nie tylko same składki ZUS, ale także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, koszty egzekucyjne itd. Bieg terminu przedawnienia może ulec zawieszeniu z powodu zaistnienia pewnych okoliczności – po ich ustaniu bieg terminu jest kontynuowany. Wśród tych okoliczności należy wymienić m.in. zawarcie układu ratalnego przez płatnika składek, wszczęcie postępowania przez ZUS z urzędu w sprawie wydania decyzji o podleganiu ubezpieczeniom czy dotyczącej ustalenia podstawy wymiaru składek.

• wyrok SN z 13 kwietnia 2026 r. (sygn. akt II USKP 150/26), w którym sąd stwierdził:

SN

Przedawnienie uregulowane w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. dotyczy nie tylko składek na ubezpieczenia społeczne, ale wszystkich należności z tytułu składek, do których należy zaliczyć także inne należności, takie jak odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, koszty egzekucyjne czy dodatkową opłatę. Trzeba jednak stale pamiętać o funkcjach, jakie ma pełnić instytucja przedawnienia w stosunkach publicznoprawnych, czyli nie tylko stabilizacji bezpieczeństwa prawnego, ale również ochrony interesów zobowiązanego.

• postanowienie SN z 28 stycznia 2026 r. (sygn. akt I USK 910/26), w którym sąd wyjaśnił:

SN

Bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy z art. 24 ust. 5f u.s.u.s. ulega zawieszeniu od dnia dokonania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych pierwszej czynności, o której powiadomiono strony, we wszczętym z urzędu postępowaniu w sprawie wydania decyzji stwierdzającej, że dany podmiot jest dłużnikiem z tytułu nieopłaconych składek oraz ustalającej kwotę zaległości składkowych. Dla oceny kwestii przedawniania nie ma decydującego znaczenia, że decyzja wymienia łączne kwoty należnych składek za poszczególne miesiące. Niezależnie od tego, za ilu ubezpieczonych składki odprowadzano w poszczególnych miesiącach to termin ich płatności był ten sam i zbiorcze określenie kwot należnych składek za poszczególne miesiące nie powinno budzić uwag. Podmioty zobowiązane do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne powinny bez uprzedniego wezwania i bez potrzeby wydawania decyzji, opłacać i rozliczać terminowo składki na to ubezpieczenie za każdy miesiąc kalendarzowy.

12. Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ZUS

Osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, ma obowiązek zwrócić je wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odsetki są naliczane od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty.

Za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się m.in. świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd przez osobę pobierającą świadczenia organu wypłacającego świadczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę, że ZUS może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Przy czym oceniając, czy świadczenie zostało pobrane nienależnie, pod uwagę bierze się moment wypłaty świadczenia.

• postanowienie SN z 7 maja 2026 r. (sygn. akt I USK 660/26), w którym sąd uznał:

SN

Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej.

Świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 u.s.u.s., błąd stanowi następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości. Ów błąd wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień wnioskodawcy, wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie. Zakreśla się szeroko ramy zachowań kwalifikowanych jako świadome wprowadzenie w błąd organu rentowego lub odwoławczego. Zalicza się do nich zarówno bezpośrednie oświadczenie nieprawdy we wniosku o świadczenie, jak i przemilczenie przez wnioskodawcę faktu mającego wpływ na prawo do świadczenia, złożenie wniosku w sytuacji oczywiście nieuzasadniającej powstania prawa do świadczenia oraz okoliczność domniemanego współdziałania wnioskodawcy z innymi podmiotami we wprowadzeniu w błąd organu rentowego.

• postanowienie SN z 20 stycznia 2026 r. (sygn. akt I USK 116/26), w którym sąd stwierdził:

SN

W prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane”, to nie tylko „świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także „nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ rentowy, co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu świadczenia, bądź też może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń. (…). Ocena, czy świadczenie zostało nienależnie pobrane, powinna zostać więc dokonana w odniesieniu do chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z perspektywy okoliczności, które wystąpiły po zakończeniu jego wypłacania przez organ rentowy. (…) Świadomość nienależności świadczenia w takim przypadku ma wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego. Wzorzec normatywny zawarty we wskazanym przepisie wymaga świadomego wprowadzenia w błąd, a więc zorientowany został na przeżycia psychiczne ubezpieczonego polegające, po pierwsze, na świadomości, że pobierane świadczenia są nienależne, a po drugie, że podjęte działania zmierzają do wprowadzenia w błąd organu rentowego. Bez kumulatywnego ziszczenia się tych dwóch przesłanek nie można twierdzić, że doszło do wypełnienia dyspozycji ustawy systemowej.

13. Umowa zlecenia zawarta z uczniem – słuchaczem szkoły policealnej poniżej 26. roku życia

Co do zasady studenci i uczniowie do 26. roku życia nie podlegają ubezpieczeniom z tytułu wykonywania umowy zlecenia. Płatnicy składek często mają wątpliwości, czy każdy uczeń, który nie ukończył 26 lat, nie będzie objęty ubezpieczeniami społecznymi z tytułu wykonywania umowy zlecenia. Brak obowiązku obejmowania takiej osoby ubezpieczeniami społecznymi potwierdził w swojej interpretacji ZUS.

• interpretacja z 20 stycznia 2026 r. (sygn. DI/200000/43/1267/2025), w której ZUS uznał:

ZUS

Zawierając umowę zlecenia z osobą uczącą się – będącą słuchaczem szkoły policealnej i mającą faktycznie status ucznia, która nie ukończyła 26 roku życia nie powstanie obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. Dla celów ubezpieczeń nie ma znaczenia faktyczne uczęszczanie do szkoły, lecz posiadanie statusu ucznia/słuchacza, co zostało potwierdzone zaświadczeniem ze szkoły. W takiej sytuacji nie powstanie obowiązek opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Należy więc uznać stanowisko Przedsiębiorcy za nieprawidłowe w przedmiocie obowiązku zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych z tytułu zawartej umowy zlecenia z osobą posiadającą status ucznia/słuchacza policealnej szkoły.

14. Mały ZUS Plus

Przedsiębiorcy spełniający określone warunki mogą opłacać niższe składki na ubezpieczenia społeczne, ustalane od dochodu z działalności uzyskanego w poprzednim roku kalendarzowym (nie może on przekraczać kwoty 120 000 zł), w ramach ulgi Mały ZUS Plus. W celu skorzystania ze wskazanej preferencji należy dokonać zgłoszenia do ubezpieczeń w odpowiednim terminie, tj.:

• do końca stycznia danego roku kalendarzowego, jeżeli zmiana w stosunku do danych wykazanych w zgłoszeniu następuje w styczniu tego roku, przy czym jeżeli termin ten jest krótszy niż 7 dni, ubezpieczony dokonuje zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych w terminie 7 dni od zaistnienia zmiany,
• 7 dni od zaistnienia zmiany – w pozostałych przypadkach.

Niedokonanie zgłoszenia do ubezpieczeń z kodem właściwym dla ulgi Mały ZUS Plus we wskazanych terminach oznacza rezygnację z tej ulgi, co potwierdził ZUS w swoich interpretacjach.

• interpretacja z 2 czerwca 2026 r. (sygn. DI/200000/43/1846/2026), w której ZUS stwierdził:

ZUS

Zakład podkreśla, iż z uprawnienia wynikającego z art. 18c ustawy, Przedsiębiorca może skorzystać, jednakże pod warunkiem zgłoszenia z właściwym kodem tytułu ubezpieczenia w terminie, o którym mowa w art. 36 ust. 4, ust. 4b i art. 36 ust. 14a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

(…) W myśl art. 18c ust. 10 ww. cytowanej ustawy, osoba prowadząca działalność gospodarczą może zrezygnować z uprawnienia do ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zgodnie z art. 18c. Rezygnacja oznacza, że za miesiąc, w którym zrezygnowała z uprawnienia oraz pozostałe miesiące kalendarzowe do końca danego roku kalendarzowego będzie ustalała najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe na zasadach określonych w art. 18 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Za rezygnację z powyższego uprawnienia jest uznawane m.in. zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych lub ubezpieczenia zdrowotnego z kodem tytułu ubezpieczenia rozpoczynającym się cyframi m.in. 05 10 przez osobę.

Rezygnacja jest nieodwołalna. Tym samym do końca roku kalendarzowego osoba taka będzie zobowiązana ustalać podstawę wymiaru składek zgodnie z art. 18 ust. 8 ustawy systemowej.

• interpretacja z 25 maja 2026 r. (sygn. DI/200000/43/1776/2026), w której ZUS wskazał:

ZUS

Za rezygnację z uprawnienia uważane jest niedokonanie przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą zgłoszenia z kodem właściwym dla osób korzystających z uprawnienia do ubezpieczeń społecznych lub ubezpieczenia zdrowotnego, w terminie, o którym mowa w art. 36 ust. 4, ust. 4b i art. 36 ust. 14a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W świetle powyższego stanu faktycznego, zgodnie z art. 36 ust. 4, ust. 4b i art. 36 ust. 14a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, Przedsiębiorca w terminie do końca stycznia danego roku kalendarzowego, jeżeli zmiana w stosunku do danych wykazanych w zgłoszeniu następuje w styczniu tego roku, powinien dokonać zgłoszenia do stosownych ubezpieczeń z właściwym kodem tytułu ubezpieczenia, w tym przypadku z kodem właściwym dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, dla której podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne uzależniona jest od przychodu.

• interpretacja z 6 maja 2026 r. (sygn. DI/200000/43/1447/2026), w której ZUS uznał:

ZUS

Przedsiębiorca od stycznia 2026 r. może korzystać z ulgi „mały ZUS plus” maksymalnie przez 36 miesięcy w każdym okresie 60 miesięcy kalendarzowych prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a okres pierwszych 60 miesięcy kalendarzowych prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej zaczyna się od pierwszego miesiąca kalendarzowego prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej i korzystania z ulgi „mały ZUS plus”, przy spełnieniu ustawowych przesłanek korzystania z ulgi z art. 18c ustawy o sus. Zatem Przedsiębiorca spełniając warunki do korzystania z ulgi na dzień 1 stycznia 2026 r. ma prawo do korzystania z niej w bieżącym roku kalendarzowym rozpoczynając nowy okres 60 miesięcy w którym ulga przysługuje do wykorzystania. Bez znaczenia pozostaje czy Przedsiębiorca przed 2026 r. wykorzystał ulgę „mały ZUS plus” czy też jest w trakcie korzystania z tej ulgi, gdyż od 1 stycznia 2026 r. zastosowanie mają nowe zasady korzystania z ulgi „mały ZUS plus”. Zatem nieprawidłowe jest stanowisko Przedsiębiorcy wyrażone w odpowiedzi na wezwanie złożonej w dniu 29 kwietnia 2026 r., iż nabędzie prawo do ulgi dopiero od dnia 1 stycznia 2027 r.

• interpretacja z 24 marca 2026 r. (sygn. DI/100000/43/9/2026), w której ZUS uznał:

ZUS

Od 1 stycznia 2026 r. osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą może korzystać z ulgi „mały ZUS plus” maksymalnie przez 36 miesięcy w każdym okresie 60 miesięcy kalendarzowych prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Okres pierwszych 60 miesięcy kalendarzowych prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej zaczyna się od pierwszego miesiąca kalendarzowego prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej i korzystania z ulgi „mały ZUS plus”. Kolejny okres 60-miesięczny rozpoczyna się po upływie poprzedniego okresu 60 miesięcy kalendarzowych prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Wskazana zasada korzystania z ulgi mały ZUS plus ma zastosowanie do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, które spełniają ustawowe warunki do korzystania z ulgi określone w art. 18c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

(…) z uprawnienia wynikającego z art. 18c ustawy, Przedsiębiorca może skorzystać, jednakże pod warunkiem zgłoszenia z właściwym kodem tytułu ubezpieczenia w terminie, o którym mowa w art. 36 ust. 4, ust. 4b i art. 36 ust. 14a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (…).

15. Przychody wyłączone z podstawy wymiaru składek ZUS

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne pracowników stanowi przychód ze stosunku pracy w rozumieniu przepisów podatkowych. Niektóre rodzaje przychodów są wyłączone z podstawy wymiaru składek – określa je rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Należy tu wymienić m.in. odprawy wypłacone w związku z rozwiązaniem umowy o pracę oraz wartość posiłków, jakie pracodawca zapewnia zatrudnionym pracownikom, przy spełnieniu określonych warunków.

Nie podlegają oskładkowaniu odprawy, odszkodowania i rekompensaty wypłacane pracownikom z tytułu wygaśnięcia lub rozwiązania stosunku pracy, w tym z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, nieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę lub rozwiązania jej bez wypowiedzenia. Jednak pomiędzy wypłatą ww. świadczenia a ustaniem stosunku pracy powinien istnieć ścisły, nierozerwalny związek.

Także wartość finansowanych przez pracodawcę posiłków udostępnianych pracownikom do spożycia bez prawa do ekwiwalentu z tego tytułu oraz wartość otrzymanych przez pracowników bonów, talonów, kuponów i kart przedpłaconych uprawniających do nabycia wyłącznie posiłków w placówkach gastronomicznych lub handlowych nie stanowi podstawy wymiaru składek ZUS, ale tylko do wysokości nieprzekraczającej miesięcznie kwoty 450 zł.

15.1. Odprawy pieniężne przysługujące pracownikowi w związku z ustaniem zatrudnienia

• interpretacja z 25 marca 2026 r. (sygn. DI/100000/43/91/2026), w której ZUS stwierdził:

ZUS

Przepis § 2 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia znajduje zastosowanie jedynie w przypadku, gdy wypłata np. odprawy, odszkodowania, rekompensaty – pozostaje w bezpośrednim oraz nierozerwalnym związku z faktem wygaśnięcia lub rozwiązania stosunku pracy.

Jedyną przyczyną wypłaty przez pracodawcę takiego świadczenia winno być ustanie zatrudnienia. Oznacza to, iż tego typu świadczenia nie mogą być wypłacane przez pracodawcę w innych okolicznościach niż pozostających w ścisłym związku z rozwiązaniem stosunku pracy.

Z konstrukcji wskazanego przepisu wynika, że za decydującą przesłankę w kontekście zwolnienia określonego świadczenia z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne zostało uznane istnienie nierozerwalnej więzi pomiędzy rozwiązaniem stosunku pracy a powstaniem roszczenia o wypłatę pracownikowi określonego świadczenia (bez względu na jego nazwę). W konsekwencji, wyłączeniu z podstawy wymiaru składek podlegają zarówno świadczenia przysługujące na podstawie przepisów prawa pracy tj. Kodeksu Pracy, ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, jak i inne wypłacone pracownikowi z tytułu rozwiązania stosunku pracy odprawy, odszkodowania, rekompensaty ustalone drogą dobrowolnych porozumień pomiędzy pracodawcą a organizacjami związkowymi, wynikające z układów zbiorowych pracy a także ustalone na podstawie umowy z konkretnym pracownikiem. Zauważyć należy, że układy zbiorowe pracy czy też regulaminy w kwestii wysokości odpraw i odszkodowań mogą przewidywać rozwiązania korzystniejsze niż wynikające z przepisów ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Koniecznym warunkiem wyłączenia takiego świadczenia z podstawy wymiaru składek jest jednakże bezpośredni i nierozerwalny związek pomiędzy jego wypłatą, a rozwiązaniem stosunku pracy, natomiast bez znaczenia pozostaje jego wysokość.

15.2. Wartość posiłków finansowanych przez pracodawcę

• interpretacja z 12 lutego 2026 r. (sygn. DI/100000/43/24/2026), w której ZUS uznał:

ZUS

Przesłanki zwolnienia przewidziane w § 2 ust. l pkt 11 rozporządzenia zostaną spełnione, tj. że środki z przedpłaconej karty lunchowej do wysokości 450 zł miesięcznie zostaną wydatkowane zgodnie z przepisami prawa, pod warunkiem dochowania przez przedsiębiorcę należytej staranności w zakresie przeprowadzania okresowej weryfikacji prawidłowości wydatkowania przez pracowników, zleceniobiorców środków na posiłki co należy uznać jako wystarczające działania ograniczające ryzyko wydatkowania środków na posiłki niezgodnie z przepisami prawa i w tej części należało uznać stanowisko Wnioskodawcy za prawidłowe.

Jednocześnie, § 2 ust. 1 pkt 11 cytowanego powyżej rozporządzenia, umożliwia wyłączenie z podstawy wymiaru składek wartości otrzymanych przez pracownika/zleceniobiorcę (wartości środków przekazanych przez pracodawcę/zleceniodawcę w danym miesiącu) bonów, talonów, kuponów i kart przedpłaconych uprawniających do nabycia wyłącznie posiłków do wysokości nieprzekraczającej miesięcznie kwoty 450 zł, niezależnie od faktycznej wartości środków wydatkowanych przez pracownika, zleceniobiorcę na ww. cel w ciągu tego miesiąca, różnicę stanowiącą wartość, która nie została wydatkowana zgodnie z przeznaczeniem w ramach przyznanego limitu 450 zł miesięcznie należy uwzględnić w podstawie wymiaru składek. Dodatkowo, pracodawca/zleceniodawca może przekazać pracownikowi/zleceniobiorcy środki na zakup gotowego posiłku w dowolnej kwocie, rozporządzenie wskazuje jedynie na limit podlegający wyłączeniu z podstawy wymiaru składek przy zachowaniu określonych warunków, który nie może być wyższy niż 450 zł co oznacza, że może być mniejszy. Jednak niewykorzystany limit w zakresie wyłączenia z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie może być przenoszony na następny miesiąc i zwiększać go o niewykorzystaną kwotę (...). Zatem każda kwota wydatkowana przez pracownika, zleceniobiorcę na posiłki powyżej kwoty 450 zł miesięcznie będzie podlegała uwzględnieniu w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne tych osób.

Małgorzata Kozłowska

radca prawny, specjalista i praktyk, od wielu lat zajmuje się prawem ubezpieczeń społecznych

Treści dostępne dla abonentów IFK Platformy Księgowych i Kadrowych

Już dziś zamów dostęp
do IFK Platforma Księgowych i Kadrowych

• Codzienne aktualności prawne
• Porady i artykuły z najpopularniejszych czasopism INFOR wraz z bieżącymi wydaniami
• Bogatą bibliotekę materiałów wideo
• Merytoryczne dodatki, ściągi, plakaty

Zamów teraz Masz już konto? Zaloguj się