Wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2026 r., sygn. II GSK 1557/25
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Andrzej Skoczylas sędzia NSA Dariusz Zalewski sędzia del. WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej E. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 lutego 2025 r. sygn. akt VI SA/Wa 2387/24 w sprawie ze skargi E. J. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 10 maja 2024 r. nr 102/06/2024/Ub w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od E. J. na rzecz Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 20 lutego 2025 r., sygn. akt VI SA/Wa 2387/24 oddalił skargę E. J. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z 10 maja 2024 r. nr 102/06/2024/Ub którą ten organ, na podstawie art. 109 ust. 1-3 oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 146 ze zm., zwana dalej jako: "ustawa o świadczeniach, u.ś.o.z."), stwierdził podleganie obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego przez skarżącą z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od dnia 10 marca 2020 r. do dnia 15 lutego 2023 r.
Z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że Prezes KRUS decyzją z 1 lutego 2023 r., po rozpoznaniu wniosku skarżącej z 4 stycznia 2023 r. przyznał jej prawo do emerytury rolniczej od 1 marca 2020 r. (z mocą wsteczną), a decyzją z 13 lutego 2023 r., wydaną na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 1 i art. 3a ust. 4 i art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 90), stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników od 2 lutego 2023 r., wskazując w uzasadnieniu, że wyłączenie z ubezpieczenia społecznego rolników nastąpiło w związku z przyznaniem prawa do emerytury rolniczej, a nadto że wyłączenie z ubezpieczenia społecznego rolników skutkuje wyłączeniem z ubezpieczenia zdrowotnego od dnia 1 marca 2020 r.
W piśmie z 8 sierpnia 2023 r. ZUS Oddział w Krakowie zwrócił się do Prezesa NFZ z wnioskiem o ustalenie okresu podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu przez skarżącą z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Wnioskodawca poinformował, że skarżąca w okresie od 10 marca 2020 r. do 15 lutego 2023 r. prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Z tego tytułu nie zgłosiła się do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego w ZUS, mimo że nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 2 lutego 2023 r. oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu od dnia 1 marca 2020 r. w związku z uzyskaniem prawa do emerytury rolniczej.
W zaskarżonej decyzji Prezes NFZ wyjaśnił, że w świetle art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, rolnik, który prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą i podlega ubezpieczeniu społecznemu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata podlega nadal temu ubezpieczeniu w okresie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, o ile m. in. nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty.
Z przepisu art. 3a tej ustawy wynika natomiast, że jeżeli został złożony wniosek o rentę lub emeryturę, obowiązek ubezpieczenia ustaje od dnia następującego po dniu, w którym wydana została decyzja o przyznaniu świadczenia, jednak nie wcześniej niż od dnia, w którym ubezpieczony nabył to prawo, natomiast według art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ubezpieczeniu społecznemu nie może podlegać rolnik lub domownik, który podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub ma ustalone prawo do emerytury lub renty.
Wyłączenie rolnika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą z ubezpieczenia społecznego w KRUS skutkuje podleganiem ubezpieczeniu zdrowotnemu w ZUS z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej na zasadach ogólnych, określonych w art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach.
W tych okolicznościach faktycznych i prawnych istniały przesłanki do stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego przez skarżącą z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od dnia 10 marca 2020 r. do dnia 15 lutego 2023 r.
Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku podzielił stanowisko organu, wyrażone w zaskarżonej decyzji, że skarżąca nie spełnia warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników, określonych w art. 5a tej ustawy z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. W związku z czym z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach w okresie wskazanym w decyzji.
WSA w Warszawie podał, że organ był związany prawomocną decyzją Prezesa KRUS z 1 lutego 2023 r. o przyznaniu skarżącej emerytury rolniczej z mocą wsteczną tj. od 1 marca 2020 r.
Skarżąca wywiodła skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 lutego 2025 r., sygn. akt VI SA/Wa 2387/24, zaskarżając go w całości
Wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła temu wyrokowi:
1) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U z 2022 r., poz. 329, obecnie Dz.U. z 2026 r., poz. 143, dalej jako: "p.p.s.a.") poprzez sporządzenie niekompletnego uzasadnienia wyroku, które nie zawiera podstawy prawnej rozstrzygnięcia i jej wyjaśnienia, co uniemożliwia kontrolę przyczyn leżących u podstaw oddalenia skargi,
b) art. 151 p.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi w sytuacji, gdy decyzja naruszała art. 110 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r. poz. 1691 ze zm.; zwanej dalej jako: "k.p.a.") w zw. z art. 109 ust. 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie istnienia związania Prezesa NFZ decyzją KRUS z 13 lutego 2023 r. w zakresie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, podczas gdy brak jest podstaw prawnych do przyjęcia istnienia takiego związania — co powinno skutkować jej uchyleniem na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.,
c) art. 151 p.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi w sytuacji, gdy decyzja naruszała art. 109 ust. 1 ustawy o świadczeniach oraz art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na faktycznym uchyleniu się przez Prezesa NFZ od rozpatrzenia indywidualnej sprawy skarżącej kasacyjnie z zakresu ubezpieczenia zdrowotnego, a to wobec przyjęcia istnienia związania inną decyzją administracyjną, podczas gdy Prezes NFZ był zobowiązany do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego i załatwienia sprawy w drodze decyzji administracyjnej, poprzedzonego dokonaniem własnej oceny — co powinno skutkować jej uchyleniem na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.,
2) naruszenie prawa materialnego, tj.:
a) art. 3a ust. 4 i art. 5a ust. 1 u.s.r. w zw. z art. 69 ust. 1 u.ś.o.z. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że decyzja o przyznaniu emerytury rolniczej z datą wsteczną wywołuje taki skutek, w którym niepodleganie obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego następuje od dnia przyznania emerytury, a niepodleganie pozostałym ubezpieczeniom społecznym - od dnia następującego po dniu wydania decyzji o przyznaniu emerytury rolniczej,
b) art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach, poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że skarżąca kasacyjnie podlegała w okresie od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 15 lutego 2023 r. ubezpieczeniu zdrowotnemu w ZUS z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej na zasadach ogólnych.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a. poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa NFZ z 10 maja 2024 r., ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 p.p.s,a., a także zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego radcy prawnego według norm prawem przepisanych. W skardze kasacyjnej wnosząca tę skargę zawarła oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy (art. 176 § 2 p.p.s.a.).
Prezes NFZ w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego,
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlegała oddaleniu.
W postępowaniu kasacyjnym obowiązuje wynikająca z art. 183 § 1 p.p.s.a. zasada związania Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami i granicami zaskarżenia, wskazanymi w skardze kasacyjnej. Przytoczone w tym środku prawnym przyczyny wadliwości kwestionowanego orzeczenia determinują zakres jego kontroli przez Sąd II instancji.
Rolnik w rozumieniu art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, obejmującemu 1) ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie i 2) ubezpieczenie emerytalno-rentowe (art. 1 ust. 2 tej ustawy) oraz obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu (art. 66 ust. 1 pkt 1 b ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych).
Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 c ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby prowadzące działalność pozarolniczą lub osoby z nimi współpracujące, z wyłączeniem osób, które zawiesiły wykonywanie działalności gospodarczej na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2024 r. poz. 236, z późn. zm.) lub przepisów o ubezpieczeniach społecznych lub ubezpieczeniu społecznym rolników.
Od tej zasady ogólnej, odnoszącej się do ubezpieczenia zdrowotnego osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą przepis art. 5a ust. 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje wyjątek dotyczący rolnika podlegającego ubezpieczeniu społecznemu rolników, prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą. Stanowi, że rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata, rozpocznie prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej lub rozpocznie współpracę przy prowadzeniu tej działalności, podlega nadal temu ubezpieczeniu w okresie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy prowadzeniu tej działalności, jeżeli spełnia jednocześnie określone w tym przepisie warunki, m. in. nadal prowadzi działalność rolniczą i nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty albo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych (pkt 2 i 4).
Z przepisu tego wynika, że łączenie pozarolniczej działalności gospodarczej z działalnością rolniczą według zasad w nim określonych pozwala rolnikowi na zachowanie prawa do ubezpieczenia w pełnym zakresie (a więc do ubezpieczenia społecznego i ubezpieczenia zdrowotnego) na warunkach przewidzianych dla rolników, z wyjątkiem osoby, która ma m. in. ustalone prawo do emerytury.
W rozpatrywanej sprawie nie jest sporne, że wnosząca skargę kasacyjną prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą w okresie od 10 marca 2020 r. do 15 lutego 2023 r. (skarżąca sama to przyznała). Działalność ta była podjęta i prowadzona w okresie podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Ubezpieczenie to ustało z mocy decyzji Prezesa KRUS z 13 lutego 2023 r., stwierdzającej ustanie ubezpieczenia społecznego rolników od 2 lutego 2023 r.
Wnosząca skargę kasacyjną, podejmująca pozarolniczą działalność gospodarczą nie mogła jednak dalej korzystać z ubezpieczenia rolników w pełnym zakresie (w tym z ubezpieczenia zdrowotnego), ponieważ nie spełniała wymagania nieposiadania ustalonego prawa do emerytury lub renty (art. 5a ust. 1 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników), jako że Prezes KRUS decyzją z 1 lutego 2023 r. ustalił jej prawo do emerytury z mocą wsteczną od 1 marca 2020 r.
W tej sytuacji faktycznej i prawnej podejmując pozarolniczą działalność gospodarczą z dniem 10 marca 2020 r. podlegała wspomnianej ogólnej zasadzie dotyczącej obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 66 ust. 1 pkt 1 c ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej).
Zarówno więc organ, jak i Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że wnosząca skargę kasacyjną podlega na ogólnych zasadach obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od dnia 10 marca 2020 r. do dnia 15 lutego 2023 r. Tym samym nie są zasadne zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) i art. 69 ust. 1 ustawy o świadczeniach.
Nie naruszono również art. 69 ust. 1 tej ustawy, który odsyła w zakresie ustalenia powstania i wygaśnięcia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego do terminów określonych w przepisach o ubezpieczeniach społecznych. Art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.) stanowi, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby prowadzące pozarolniczą działalność, z wyłączeniem osób, o których mowa w pkt 4a i 4b - od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie art. 36aa oraz przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców.
Nie jest wreszcie zasadny zarzut naruszenia art. 3a ust. 4 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej, ponieważ przepis ten w tej sprawie nie był poddawany wykładni ani nie był stosowany.
W ramach podstawy kasacyjnej o której mowa w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., wnosząca tę skargę zarzuciła, że Sąd I instancji z naruszeniem art. 151 p.p.s.a. oddalił jej skargę, mimo że Prezes NFZ naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. i art. 110 § 1 tej ustawy, ponieważ nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego sprawy i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego i w sposób nieuzasadniony oparł się na decyzji Prezesa KRUS z 13 lutego 2023 r. w zakresie podlegania skarżącej obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, przyjmując, że jest nią związany.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ustalenia faktyczne poczynione w tej sprawie przez organ i ocenione przez Sąd I instancji nie budzą wątpliwości.
Decyzja Prezesa KRUS z 13 lutego 2023 r. rozstrzyga w kwestii ustania ubezpieczenia społecznego skarżącej w zakresie: ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego, od 2 lutego 2023 r.
Decyzje w sprawie podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników oraz ustania ubezpieczenia, a także wysokości należności z tytułu składek na ubezpieczenie należą do kompetencji Prezesa KRUS (art. 36 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Natomiast decyzje w sprawie podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu należą do kompetencji Prezesa NFZ (art. 109 ust. 1 ustawy o świadczeniach zdrowotnych). W sprawach dotyczących podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu zarówno organ (Prezes NFZ), jak i sąd nie mają kompetencji do kontrolowania decyzji Prezesa KRUS podjętej w innej sprawie, w kwestii ustania ubezpieczenia społecznego rolników. Rozstrzygnięcia w nich zawarte, (w tym o przyznaniu emerytury z mocą wsteczną) są więc wiążące dla Prezesa NFZ.
Mając to wszystko na uwadze, NSA uznał, w ramach kontroli zaskarżonego wyroku przeprowadzonej w granicach wyznaczonych skargą kasacyjną, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie i na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił tę skargę.
O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł w oparciu o art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) i w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 118).
Już dziś zamów dostęp
do IFK Platforma Księgowych i Kadrowych
- Codzienne aktualności prawne
- Porady i artykuły z najpopularniejszych czasopism INFOR wraz z bieżącymi wydaniami
- Bogatą bibliotekę materiałów wideo
- Merytoryczne dodatki, ściągi, plakaty
