Przekazanie nieruchomości przez Powiat na rzecz Gminy w zamian za odszkodowanie, z uwagi na upływ okresu od pierwszego zasiedlenia, korzysta ze zwolnienia z VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 10 ustawy o VAT. Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą otrzymania odszkodowania zgodnie z art. 19a ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o VAT.

Wywłaszczenie działek nabytych przed 2015 rokiem nie rodzi obowiązku zwrotu podatku od czynności cywilnoprawnych, lecz uszczuplenie gospodarstwa rolnego na mocy umowy sprzedaży w okresie 5 lat od nabycia, nawet z rąk instytucji publicznych, skutkuje zwrotem pomocy de minimis w zakresie zwolnień warunkowych.

Zbycie części nieruchomości przeznaczonej na realizację inwestycji drogowej nie spowoduje utraty prawa do zwolnienia z podatku od czynności cywilnoprawnych, z którym związane było nabycie działek w 2004 r., lecz utrata zwolnienia może wystąpić w związku z niedotrzymaniem warunków zwolnienia w przypadku działek nabytych w ciągu ostatnich pięciu lat (2025 r.).

Przejęcie nieruchomości przez Skarb Państwa na podstawie decyzji ZRID za odszkodowaniem stanowi odpłatną dostawę towarów, podlegającą opodatkowaniu podatkiem VAT, gdyż dokonuje jej podatnik prowadzący działalność gospodarczą, choć formalnie działający jako osoba fizyczna nieprowadząca działalności gospodarczej.

Odszkodowanie za wywłaszczone działki nr 3, objęte planem zabudowy, podlega VAT. Działki nr 6 i 7 mające status budowli korzystają ze zwolnienia z VAT (art. 43 ust. 1 pkt 10), a odszkodowanie za pozostałe działki niezabudowane korzysta ze zwolnienia z VAT (art. 43 ust. 1 pkt 9).

Przeniesienie własności działki nr 1 w ramach wywłaszczenia stanowi odpłatną dostawę towarów podlegającą VAT, bowiem działka ta była sklasyfikowana jako teren budowlany w planie zagospodarowania przestrzennego, co nie pozwala na zastosowanie zwolnienia od VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 10a ustawy o VAT.

Odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości rolnych użytkowanych w działalności gospodarczej podlega opodatkowaniu VAT jako odpłatna dostawa towarów, bez względu na brak zgody właściciela, gdyż spełnia warunki określone w art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy o VAT.

Przekazanie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w zamian za odszkodowanie korzysta ze zwolnienia z VAT, jeśli od pierwszego zasiedlenia upłynęło więcej niż dwa lata. Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą otrzymania odszkodowania.

Odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia nieruchomości nie stanowi obrotu w rozumieniu art. 90 ustawy o VAT i nie podlega uwzględnieniu przy kalkulacji proporcji, natomiast koszty usług prawnych związanych z dochodzeniem tego odszkodowania nie uprawniają do odliczenia podatku naliczonego.

Podatnik, który otrzyma odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości, nie może doliczyć do niego VAT. Odszkodowanie jest kwotą brutto i zawiera już VAT. Podatek ten należy naliczyć metodą „w stu”. Takie stanowisko potwierdził NSA w wyroku z 11 marca 2025 r. (sygn. akt I FSK 2065/21).

Odszkodowanie za przymusowo przejętą nieruchomość stanowi wynagrodzenie za odpłatną dostawę towarów, co skutkuje opodatkowaniem VAT, mimo że przejęcie dokonane jest z mocy prawa i ma charakter przymusowy.

Odszkodowanie otrzymane za nieruchomość wywłaszczoną na cele inwestycji drogowych, choć nabycie nastąpiło w okresie krótszym niż dwa lata przed wszczęciem postępowania, korzysta ze zwolnienia podatkowego zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 29 ustawy PIT, jeśli nabycie odbyło się nieodpłatnie.

Przeniesienie na rzecz Skarbu Państwa własności gruntów w zamian za odszkodowanie stanowi odpłatną dostawę towarów podlegającą opodatkowaniu podatkiem VAT, gdy dokonuje jej czynny podatnik prowadzący działalność gospodarczą, nawet jeśli wywłaszczenie następuje z mocy decyzji administracyjnej.

Dostawa nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, dokonana w zamian za odszkodowanie, stanowi odpłatną dostawę towarów podlegającą podatkowi VAT. Jednakże, gdy pierwsze zasiedlenie budynku nastąpiło co najmniej 2 lata przed dostawą, możliwe jest zwolnienie z VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 10 ustawy o VAT, obejmujące także grunt zgodnie z art. 29a ust. 8 ustawy.

Otrzymane odszkodowanie za wywłaszczenie działki użytkowanej wieczyście stanowi odpłatną dostawę towarów w rozumieniu art. 5 ust. 1 i art. 7 ust. 1 ustawy o VAT, podlegającą opodatkowaniu VAT, która nie jest objęta zwolnieniem na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 9 i 2 ustawy, z uwagi na jej przeznaczenie pod zabudowę.

Odszkodowanie za obniżenie wartości nieruchomości i rewitalizację akustyczną korzysta ze zwolnienia z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 3b tej ustawy, natomiast odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości przyznane z tytułu ustawy o gospodarce nieruchomościami podlega zwolnieniu na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 29 ustawy.

Przeniesienie własności nieruchomości w ramach wywłaszczenia publicznego, stanowiąc czynność podlegającą VAT, odbywa się między właścicielem a nabywcą nieruchomości, a nie bankiem jako wierzycielem hipotecznym. Bank nie jest zobowiązany do wystawienia faktury VAT ani uiszczenia podatku VAT od otrzymanego odszkodowania.

Zgodnie z art. 9 pkt 3 lit. a) ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych, zwolnione z PCC jest nabycie nieruchomości, jeśli nastąpi w ciągu pięciu lat od otrzymania odszkodowania za wywłaszczenie, do wysokości tego odszkodowania, niezależnie od rynku, na którym zakup zostanie dokonany.

Dostawa nieruchomości w drodze wywłaszczenia na mocy prawa, w zamian za odszkodowanie, dokonana po upływie dwóch lat od pierwszego zasiedlenia i bez znaczących nakładów na ulepszenia, korzysta ze zwolnienia z VAT zgodnie z art. 43 ust. 1 pkt 10 ustawy o VAT.

Odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości stanowi wynagrodzenie za dostawę towarów, podlegającą zwolnieniu z VAT na gruncie ustawy, gdy upłynął ponad 2-letni okres od pierwszego zasiedlenia bez inwestycji wpływających na znaczne ulepszenie wartości nieruchomości.

Sprzedaż nieruchomości nabytej w drodze darowizny i dziedziczenia podlega zwolnieniu z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych wtedy, gdy została dokonana w ramach szczególnych zasad nabywania, określonych w przepisach, oraz jeśli nabycie przez spadkodawcę nastąpiło ponad pięć lat przed transakcją.

Przymusowe przeniesienie własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w trybie wywłaszczenia za odszkodowaniem nie stanowi dostawy towarów podlegającej opodatkowaniu podatkiem VAT, jeżeli właściciel nieruchomości nie działał w charakterze podatnika VAT, a nieruchomość stanowiła część majątku prywatnego.

Dostawa działek nr 1 i 2 w drodze wywłaszczenia korzysta ze zwolnienia z VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 10 ustawy, przy zrealizowanym pierwszym zasiedleniu. Dostawa działki nr 3 nie korzysta ze zwolnień określonych w art. 43 ust. 1 pkt 9, 10 i 2, gdyż naniesienia stanowią własność użytkowników wieczystych, a działka przeznaczona jest pod zabudowę.

Odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości, wypłacane stosownie do przepisów specustawy drogowej, korzysta ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób fizycznych, o ile nieruchomość nie została nabyta w okresie 2 lat przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego.