Uchwała SN z dnia 6 stycznia 1992 r., sygn. III CZP 132/91
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Adama Ś. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń – Inspektorat w B. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 19 grudnia 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 6 listopada 1991 r. I ACr 176/91 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:
„Czy przepis § 9 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Finansów z 21 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia obowiązkowego budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych (Dz.U. nr 92, poz. 546), przez przesunięcie wstecz czasu obowiązywania umowy ubezpieczenia budynków od daty jej zawarcia do dnia 1 stycznia roku ubezpieczenia wprowadził również odpowiedzialność ubezpieczyciela za powstałą w owym okresie szkodę, odstępując jednocześnie w tej części od zasady ustalonej w § 3 tegoż rozporządzenia, iż odpowiedzialność ubezpieczyciela powstaje dopiero od dnia następnego po zgłoszeniu budynku do ubezpieczenia?”
podjął następującą uchwałę:
W świetle § 3 i § 9 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Finansów z 21 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia obowiązkowego budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych (Dz.U. nr 92, poz. 546), odpowiedzialność ubezpieczyciela powstaje dopiero od dnia następnego po zgłoszeniu budynku do ubezpieczenia.
Uzasadnienie
Powód Adam Ś. domagał się zasądzenia od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń – Inspektorat w B. kwoty 52.628.315 zł z ustawowymi odsetkami, tytułem odszkodowania za spaloną w dniu 9.I.1991 r. stodołę.
Pozwany wnosił o oddalenie powództwa z uwagi na to, że w dacie spalenia stodoły między pozwanym a powodem nie było zawartej umowy ubezpieczenia budynków wchodzących w skład jego gospodarstwa rolnego (umowa zawarta została dopiero w dniu 15.I.1991 r.).
Sąd Wojewódzki w Zamościu wyrokiem z 27.VIII.1991 r. uwzględnił powództwo w całości, wychodząc z założenia że ponieważ powód zgłosił do ubezpieczenia wszystkie swoje budynki i opłacił składkę 15.I.1991 r., to zawarł umowę ubezpieczenia z mocą od 1.I.1991 r. – zgodnie bowiem z § 9 ust. 3 pkt 1 rozp. Ministra Finansów z 21.XII.1990 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia obowiązkowego budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych (Dz.U. nr 92, poz. 546) przez zgłoszenie budynków do ubezpieczenia i opłacenia składki od 15.II. danego roku zawarta umowa ma moc od 1.I.1991 r. – co oznacza fikcję prawną zawarcia umowy przed 1.I.1991 r.
Powyższy wyrok zaskarżył w całości pozwany PZU, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów ustawy z 28.VII.1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. nr 59, poz. 344) oraz cytowanego wyżej rozporządzenia Ministra Finansów z 21.XII.1990 r.
W toku rozpoznawania rewizji przez Sąd Apelacyjny w Lublinie, przy opisanym stanie faktycznym, wyłoniło się budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne co do właściwej interpretacji powołanych w sentencji postanowienia z 6.XI.1991 r. I ACr 176/91 przepisów, które to zagadnienie na podstawie art. 391 k.p.c. Sąd Apelacyjny przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ustawa z 28.VII.1990 r. o działalności ubezpieczeniowej zniosła ubezpieczenia powstające z mocy samego prawa i oparła masowy obrót ubezpieczeniowy na wyłącznie kontraktowej formule stosunku ubezpieczenia. Zgodnie z art. 3 ustawy ochrona ubezpieczeniowa powstaje na podstawie umowy zawieranej pomiędzy ubezpieczycielem a ubezpieczającym. Do ubezpieczeń obowiązkowych zaliczone zostało m.in. ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych. Ubezpieczający zyskał jednak swobodę kontraktową w obrębie tego ubezpieczenia przez możliwość wyboru ubezpieczyciela, z którym zawrze umowę ubezpieczenia swych budynków.
Jednocześnie ubezpieczyciel prowadzący działalność w zakresie ubezpieczenia obowiązkowego nie może odmówić zawarcia tego ubezpieczenia (art. 5 ust. 5 ustawy z 28.VII.1990 r.). W ten sposób przepisy ustawy ubezpieczeniowej starają się realizować swobodę kontraktową w obrębie wszystkich stosunków ubezpieczeniowych przy jednoczesnym stworzeniu odpowiednich gwarancji ochrony interesów ubezpieczającego przed dominacją ubezpieczyciela (możliwość wyboru towarzystwa ubezpieczeniowego). Ryzyko i skutki nie zawarcia umowy ubezpieczenia przechodzą jednak w takim systemie na ubezpieczającego.
Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy ubezpieczeniowej Minister Finansów, w drodze rozporządzenia, określa ogólne warunki ubezpieczeń obowiązkowych, przy czym w szczególności m.in. rozporządzenie wskazuje datę powstania obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia. Stosowne ogólne warunki obowiązkowego ubezpieczenia budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego zostały opublikowane w Dzienniku Ustaw z 31.XII.1990 r. i weszły w życie z dniem 1.I.1991 r.; sama zmiana konstrukcji prawnej obowiązkowego ubezpieczenia znana była jednak już od dania wejścia w życie ustawy ubezpieczeniowej, tj. od 28.VIII.1990 r. Jest nadto rzeczą powszechnie znaną, że w IV kwartale 1990 r. różne towarzystwa ubezpieczeniowe (także PZU) proponowały zawieranie z nimi umów obowiązkowego ubezpieczenia budynków, w tym także przez zaliczkowe wpłacanie składek ubezpieczeniowych.
Zgodnie z rozwiązaniem przyjętym w ustawie ubezpieczeniowej ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego ma charakter ubezpieczenia obowiązkowego, ale budynki te są objęte ochroną ubezpieczeniową dopiero w razie zawarcia umowy ubezpieczenia z wybranym przez ubezpieczającego ubezpieczycielem. Przepis § 3 rozporządzenia Ministra Finansów z 21.XII.1990 r. precyzuje, że obowiązek ubezpieczenia budynku w gospodarstwie rolnym powstaje z dniem pokrycia budynku dachem a odpowiedzialność ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia budynku rozpoczyna się do dnia następnego po zgłoszeniu budynku do ubezpieczenia.
Ze sformułowania § 9 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia, wynika, że umowę ubezpieczenia wszystkich budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego zawiera się z mocą od dnia 1.I.1991 r. na czas nieokreślony, z tym że osoby fizyczne mogą spełnić ten obowiązek przez zawarcie umowy ubezpieczenia i opłacenia składki do 15.II. roku ubezpieczenia, Sąd Wojewódzki wyprowadził wniosek, że zawarcie umowy z ubezpieczycielem po 1 stycznia, ale przed 15 lutego 1991 r. stwarzało Fikcję prawną zawarcia umowy przed 1 stycznia 1991 r., bowiem powołany przepis zawiera w sobie elementy przepisu przejściowego oraz wprowadza ciągłość ochrony ubezpieczeniowej. W konsekwencji stanowisko takie prowadzi również do tego, że umowa ubezpieczenia może dotyczyć przedmiotu ubezpieczenia, który nie istniał już w momencie zawierania umowy ubezpieczenia.
Wykładnia Sądu Wojewódzkiego jest nie do pogodzenia z powołanymi wcześniej przepisami ustawy ubezpieczeniowej oraz z art. 806 k.c. z następujących względów:
O ciągłości ubezpieczenia można by ewentualnie mówić tylko w odniesieniu do dotychczasowych klientów PZU, podczas gdy obowiązkowe ubezpieczenia budynków prowadzone są również przez innych ubezpieczycieli – trudno zaś domniemywać, by ustawodawca znosząc monopol ubezpieczeniowy PZU jednocześnie uprzywilejowywał dotychczasowych klientów tego zakładu. Stanowisko takie byłoby nie do pogodzenia z postulatem równego traktowania wszystkich obywateli przez przepisy prawa.
Przepis § 9 ust. 3 nie może być traktowany jako przepis przejściowy skoro powoływane rozporządzenie zawiera osobny rozdział poświęcony przepisom przejściowym i końcowym (§ 22 i 23).
Przepisy ustawy ubezpieczeniowej i ogólnych warunków ubezpieczenia muszą być wykładane łącznie z przepisami kodeksu cywilnego dotyczącymi umowy ubezpieczenia (art. 805-834 k.c.). Zgodnie zaś z art. 806 § 1 k.c. umowa ubezpieczenia jest nieważna, jeżeli w chwili jej zawarcia przewidziany w niej wypadek już zaszedł, a w świetle § 2 tego samego przepisu objęcie ubezpieczeniem okresu poprzedzającego zawarcie umowy jest bezskuteczne, jeżeli w chwili zawarcia umowy którakolwiek ze stron wiedziała, że wypadek zaszedł. Tymczasem w okolicznościach sprawy bezsporne jest, że umowa z PZU została zawarta już po fakcie spalenia się stodoły powoda.
Treści § 9 ust. 3 rozporządzenia nie można rozumieć w ten sposób, że ogranicza się on wyłącznie do unormowania sytuacji stron umowy ubezpieczenia w 1991 r. – przeczy temu użyte w tym samym przepisie sformułowanie „do dnia 15 lutego roku ubezpieczenia”, które odnosi się niewątpliwie do kolejnych lat, w jakich dojdzie do zawarcia umowy ubezpieczenia. Usytuowanie tego przepisu, co już wyżej podniesiono, również nie wskazuje na jego epizodyczny charakter. Powołanie daty 1.I.1991 r. w § 9 ust. 3 można natomiast wytłumaczyć tym, że to od tej daty obowiązywać miała nowa konstrukcja obowiązkowego ubezpieczenia budynków w gospodarstwie rolnym.
Trafnie wskazuje Sąd Apelacyjny, że przeciwko interpretacji przyjętej przez Sąd Wojewódzki przemawiają również różnice terminologiczne istniejące między § 3 a § 9 rozporządzenia. Paragraf 3 uzależnia powstanie odpowiedzialności ubezpieczyciela od uprzedniego zgłoszenia budynku do ubezpieczenia, natomiast § 9 ust. 3 pkt 1 uzasadnia skutki przewidziane w tym przepisie od faktu zawarcia umowy i opłacenie składki. Obie te czynności może dzielić odstęp czasowy.
Odpowiedzialność ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia budynków powstaje wyłącznie w następstwie spełnienia wymogów przewidzianych w § 3 rozporządzenia z 21.XII.1990 r. w stosunku do budynków istniejących w dacie ich zgłoszenia do ubezpieczenia i rozpoczyna się od dnia następnego po zgłoszeniu budynku do ubezpieczenia i zawarcia umowy ubezpieczenia.
Sens natomiast § 9 ust. 3 rozp. należy rozumieć w ten sposób, że cofnięcie wstecz od dnia zawarcia umowy ubezpieczeniowej (zawartej przed 15 lutego danego roku) początkowej daty jej trwania do 1 stycznia roku ubezpieczenia ma takie znaczenie dla ubezpieczonego, że do tej daty (tj. od 1 stycznia danego roku) uważa się za spełniony jego obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia. Zawierając zatem umowę przed 15 lutego danego roku ubezpieczający nie naraża się na konsekwencje w postaci karnych opłat przewidzianych w art. 92 ustawy ubezpieczeniowej dla osób, które nie dopełnią obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia.
Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).
Już dziś zamów dostęp
do IFK Platforma Księgowych i Kadrowych
- Codzienne aktualności prawne
- Porady i artykuły z najpopularniejszych czasopism INFOR wraz z bieżącymi wydaniami
- Bogatą bibliotekę materiałów wideo
- Merytoryczne dodatki, ściągi, plakaty
