Wyrok NSA z dnia 19 lutego 2026 r., sygn. III OSK 1438/23
Przepis art. 94 ust. 1 ustawy o Policji wyklucza przyznanie pomocy finansowej policjantowi, którego potrzeby mieszkaniowe są już zaspokojone w momencie złożenia wniosku. A.K. posiadała odpowiedni lokal mieszkalny w dniu złożenia wniosku, co wykluczyło przyznanie pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Sławomir Wojciechowski Sędziowie: sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak (sprawozdawca) sędzia del. WSA Paweł Mierzejewski Protokolant: starszy asystent sędziego Dawid Piaskowski po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.K od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 1449/22 w sprawie ze skargi A.K. na decyzję Komendanta Głównego Policji z dnia 6 maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od A.K na rzecz Komendanta Głównego Policji kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 27 lutego 2023 r., II SA/Wa 1449/22, po rozpoznaniu skargi A.K. (dalej: "skarżąca") na decyzję Komendanta Głównego Policji z 6 maja 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego, oddalił skargę.
Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 17 grudnia 2021 r. skarżąca zwróciła się do Komendanta Wojewódzkiego Policji w [...] (dalej: "Komendant WP", "organ pierwszej instancji") o przyznanie pomocy mieszkaniowej na zakup lokalu mieszkalnego, wskazując, że zamieszkała w nim 13 października 2021 r., wraz z mężem i synem.
Decyzją z 15 marca 2022 r., nr [...], Komendant WP, działając na podstawie art. 88 ust. 1, art. 94, art. 95 i art. 97 ust. 5 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2021 r., poz. 1882 ze zm., dalej: "ustawa o Policji") oraz § 1, § 2, § 3 i § 3a ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 października 2001 r. w sprawie pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego przez policjantów (dalej "rozporządzenie MSWiA") oraz § 1, § 2 i § 3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 maja 2005 r. w sprawie szczegółowych zasad przydziału, opróżniania i norm zaludnienia lokali mieszkalnych oraz przydziału i opróżniania tymczasowych kwater przeznaczonych dla policjantów, odmówił skarżącej przyznania pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, Komendant Główny Policji (dalej: "Komendant GP", "organ drugiej instancji") decyzją z 6 maja 2022 r., nr [...], utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ drugiej instancji podkreślił, że zarówno prawo do przydziału lokalu mieszkalnego na podstawie decyzji administracyjnej, jak i pomoc finansowa udzielona na cel wskazany w art. 94 ust. 1 ustawy o Policji, nie przysługują policjantowi mającemu zaspokojone potrzeby mieszkaniowe w miejscu pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej. Warunek przyznania pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego wiązać zatem należy tylko z sytuacją, w której policjant spełnia warunki do przydziału lokalu mieszkalnego na podstawie decyzji administracyjnej, a takiego lokalu nie otrzymał.
Komendant GP wskazał, iż ustalenie uprawnień policjanta do pomocy finansowej dokonuje się na dzień złożenia wniosku, czyli w momencie wszczęcia postępowania. Ocena ta powinna polegać na zbadaniu, czy w dacie złożenia wniosku funkcjonariusz miał zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, tzn. czy posiadał lokal mieszkalny lub dom nadający się do zamieszkania w zakresie odpowiadającym co najmniej przysługującej powierzchni mieszkalnej i czy położony jest w miejscu pełnienia służby albo w miejscowości pobliskiej.
Biorąc pod uwagę powyższe wskazania, organ drugiej instancji odnotował, że skarżąca zakupiła lokal mieszkalny 13 października 2021 r. i w tym dniu zamieszkała w nim wraz z rodziną, a z wnioskiem o przyznanie pomocy finansowej na jego uzyskanie wystąpiła 17 grudnia 2021 r. W ocenie Komendanta GP, w chwili złożenia wniosku skarżąca posiadała lokal mieszkalny zgodny z przysługującymi jej normami zaludnienia, w należytym stanie technicznym i sanitarnym, w miejscu pełnienia służby, w którym zamieszkiwała. W takiej sytuacji nie było podstaw do przyznania pomocy finansowej.
Na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który przywołanym na wstępie wyrokiem z 27 lutego 2023 r., na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: "p.p.s.a."), oddalił skargę.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji podkreślił znaczenie art. 95 ust. 1 ustawy o Policji, który stanowi o tym, że lokalu mieszkalnego na podstawie decyzji administracyjnej nie przydziela się policjantowi: 1) w razie skorzystania z pomocy finansowej, o której mowa w art. 94, 2) posiadającemu w miejscowości, w której pełni służbę, lub w miejscowości pobliskiej lokal mieszkalny odpowiadający co najmniej przysługującej mu powierzchni mieszkalnej albo dom jednorodzinny lub dom mieszkalno-pensjonatowy, 3) którego małżonek posiada lokal mieszkalny lub dom określony w pkt 2, 4) w razie zbycia przez niego lub jego małżonka własnościowego prawa do spółdzielczego lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość albo dom, o którym mowa w pkt 2, z wyjątkiem przypadków określonych na podstawie art. 96 ust. 3.
Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego, Sąd Wojewódzki uznał, że pomoc na uzyskanie przez policjanta lokalu mieszkalnego (domu jednorodzinnego) została wprowadzona w interesie służby, z uwagi na daleko idącą dyspozycyjność funkcjonariuszy Policji. W ocenie Sądu pierwszej instancji, sprzeczne z ratio legis pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego byłoby przyznanie temu świadczeniu formy następczej refundacji kosztów poniesionych przez funkcjonariusza samodzielnie i bez uzgodnienia z nadrzędnymi organami służby. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, pomocy finansowej nie można bowiem utożsamiać z bezzwrotnym świadczeniem udzielanym przez Państwo na spłatę wszystkich wydatków związanych z nabyciem domu (lokalu) mieszkalnego.
Analizując treść rozporządzenia MSWiA, Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że wszelkie dokumenty, o których mowa w § 3 ust. 2 rozporządzenia (zaświadczenie o członkostwie ze spółdzielni mieszkaniowej, wyciąg z księgi wieczystej, umowa kupna lokalu/domu jednorodzinnego, umowa przedwstępna, pozwolenie na budowę domu), co do zasady, mają jedynie dokumentować okoliczność ubiegania się przez policjanta lub jego małżonka o lokal mieszkalny lub dom jednorodzinny w miejscowości pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej, a nie fakt zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że pomoc finansowa nie jest świadczeniem udzielanym z urzędu lecz na wniosek funkcjonariusza. Z uwagi na to dopiero po złożeniu wniosku wraz z wymaganą dokumentacją organ może prowadzić postępowanie w sprawie przyznania takiej pomocy. W konsekwencji kwestia tego, czy funkcjonariusz spełnia przesłanki do otrzymania przedmiotowego świadczenia może być rozważana tylko po zgłoszeniu roszczenia, a nie na dzień nabycia domu (lokalu). Zdaniem Sądu pierwszej instancji, ocena, czy funkcjonariusz spełnia przesłanki do pomocy finansowej powinna uwzględniać stan na dzień zgłoszenia roszczenia/złożenia wniosku/wszczęcia postępowania, a zatem pomoc finansowa przysługuje funkcjonariuszowi tylko wówczas, gdy zgłaszając roszczenie nie miał on zaspokojonych potrzeb mieszkaniowych w miejscowości pełnienia służby lub miejscowości pobliskiej.
Przekładając powyższe ustalenia na stan faktyczny niniejszej sprawy, Sąd Wojewódzki wskazał, że skarżąca z mężem nabyli 13 października 2021 r., lokal mieszkalny nr [...] przy ul. [...] w [...], składający się z dwóch pokoi, pokoju z holem, kuchni, łazienki, wc i antresoli, o powierzchni użytkowej 103,80 m2 i powierzchni mieszkalnej 72,71 m2. W toku postępowania skarżąca podnosiła, że w chwili nabycia mieszkanie nie spełniało potrzeb jej rodziny, jednak nie posiada dokumentów odzwierciedlających stan techniczny mieszkania, ponieważ jego dostosowanie przeprowadzała we własnym zakresie. Sąd pierwszej instancji odnotował, iż z akt sprawy wynika, że skarżąca ma prawo do 4 norm zaludnienia, czyli uprawnienie do lokalu mieszkalnego, którego minimalna powierzchnia mieszkalna wynosi 28 m2. Zważywszy na to, doszedł do przekonania, że w momencie zgłoszenia roszczenia (złożenia wniosku, który wszczął postępowanie w sprawie), tj. 17 grudnia 2021 r., potrzeby mieszkaniowe skarżącej były zaspokojone z uwzględnieniem przysługującej normy powierzchni mieszkalnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, podkreślił przy tym, że skarżąca, pomimo wezwania, nie udokumentowała, że przedmiotowy lokal nie spełniał potrzeb mieszkaniowych jej rodziny. Opisany przez nią zakres prac remontowych zawierał jednie ogólne informacje o wymianie uszkodzonych podłóg, pracach murarskich i malarskich, demontażu uszkodzonego lub zużytego wyposażenia mieszkania, czy wykonaniu nowej kuchni. Przedstawione przez skarżącą informacje nie pozawalały natomiast na stwierdzenie, że faktycznie nabyty lokal, nie zaspokajał jej potrzeb mieszkaniowych z uwzględnieniem przysługującej normy powierzchni mieszkalnej.
Sąd pierwszej instancji podkreślił przy tym, że nie kwestionuje możliwości uzyskania pomocy finansowej, o której mowa w art. 94 ust. 1 ustawy o Policji, także w sytuacji złożenia wniosku po nabyciu lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego. Sąd Wojewódzki zaznaczył, że kryterium rzutującym na możliwość przyznania skarżącej pomocy finansowej na zakup lokalu mieszkalnego nie była data złożenia wniosku, lecz zaspokojenie przez nią (lub nie) potrzeb mieszkaniowych w chwili wystąpienia z roszczeniem (co jest równoznaczne ze złożeniem wniosku), które przysługuje jej na podstawie powołanych wyżej przepisów ustawy o Policji.
Od powyższego wyroku skarżąca wywiodła skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaskarżając go w całości. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzuciła mu naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 131 z późn. zm., dalej: "p.u.s.a."), poprzez sporządzenie przez Sąd pierwszej instancji ogólnikowego uzasadnienia zaskarżonego wyroku, które ogranicza się do powielenia stanowiska w wybranych orzeczeniach sądów administracyjnych oraz jego bezkrytycznej, prostej akceptacji, w którym brak całkowitego odniesienia się przez Sąd do wszystkich twierdzeń skarżącej w skardze na decyzję, w konsekwencji skonstruowania uzasadnienia wyroku w sposób budzący istotne wątpliwości co do dokonania całkowitej kontroli zaskarżonej decyzji Komendanta Głównego Policji przez Sąd pierwszej instancji, w efekcie czego uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie pełni wobec skarżącej funkcji informacyjnej oraz utrudnia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu kontrolę instancyjną działania Sadu pierwszej instancji (nie służy realizacji celów kontroli administracji publicznej),
- art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 p.p.s.a., poprzez nierozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji całości sprawy sądowoadministracyjnej, ponieważ Sąd pierwszej instancji nie odniósł się szczegółowo do argumentacji skarżącej ze skargi, w szczególności pominął całkowicie argumentację prawną skarżącej co do braku przesłanki czasowej ograniczającej niweczącej uprawnienie do złożenia wniosku o przyznanie pomocy finansowej po nabyciu nieruchomości, co oznacza, że zachodzą uzasadnione wątpliwości, czy Sąd pierwszej instancji przeprowadził sądową kontrolę zaskarżonej decyzji oraz objął nią wszystkie aspekty działania organu, zwłaszcza że w uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji skupił się na prezentacji wybranego przez siebie orzecznictwa sądów administracyjnych, pomijając orzeczenia z tezami przeciwnymi, w tym również orzeczenia potwierdzające stanowisko skarżącej;
a także, na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie prawa materialnego, tj.:
- art. 94 ust. 1 w zw. z art. 88 i art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o Policji, poprzez błędną wykładnię wskazanych przepisów przez Sąd pierwszej instancji polegającą na wadliwym przyjęciu, że ustanowiona jest przesłanka czasowa ograniczająca przyznanie pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną własność jedynie do stanów faktycznych, w których uprawniony funkcjonariusz Policji złoży wniosek o przyznanie pomocy finansowej przed nabyciem lokalu, pomimo tego, że literalne brzmienie art. 94 ust. 1 ustawy o Policji takiego ograniczenia czasowego nie ustanawia, co skutkowało niezasadnym oddaleniem skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a., pomimo tego, że w niniejszej sprawie zachodzi oczywista korelacja czasowa i celowa pomiędzy złożeniem przez skarżącą wniosku o przyznanie pomocy finansowej a zakupem lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną własność,
- art. 94 ust. 1 ustawy o Policji w zw. z § 3 ust. 1 i 2 pkt 2 rozporządzenia MSWiA wydanego na podstawie art. 94 ust. 3 ustawy o Policji w związku z art. 155 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jednolity z 2020 r., poz. 1740 z późn. zm.), poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że przepisy rozporządzenia w zakresie w jakim dopuszczają wykazanie zasadności wniosku o przyznanie pomocy finansowej umową sprzedaży lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną własność bądź wpis prawa własności funkcjonariusza Policji do księgi wieczystej takiego lokalu mieszkalnego, dotyczą wyłącznie stanów faktycznych, w których dochodzi do nabycia lokalu w tak zwanym stanie deweloperskim, a więc bez urządzonego wnętrza takiego lokalu, pomimo tego, że literalne brzmienie tych przepisów nie ustanawia takiej przesłanki, co skutkowało niezasadnym oddaleniem skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a., pomimo tego, że skarżąca wykazała korelację czasową i logiczną pomiędzy złożeniem wniosku o przyznanie pomocy finansowej, a zakupem lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną własność właśnie umową sprzedaży zgodnie z literalnym brzmieniem powołanych przepisów.
Z uwagi na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie istoty sprawy, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Jednocześnie oświadczyła, że wnosi o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej została przedstawiona argumentacja mająca na celu wykazanie zasadności przedstawionych zarzutów kasacyjnych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Komendant GP wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
18 lutego 2026 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o odroczenie rozprawy z uwagi na trudne warunki pogodowe na trasie [...] – Warszawa, wczesną porę oraz rekonwalescencję po przebytym zatruciu pokarmowym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.). Naruszenie przepisów postępowania może nastąpić przez ich błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a więc może mieć taką samą postać jak naruszenie prawa materialnego.
Stopień skuteczności skargi kasacyjnej zależy od stopnia precyzji określenia jej zarzutów. Autor skargi kasacyjnej wyznacza bowiem zakres kontroli instancyjnej, wskazując, które normy prawa zostały naruszone. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku ani prawa do domyślania się i uzupełniania argumentacji autora skargi kasacyjnej. Przytoczenie podstawy skargi kasacyjnej oraz jej uzasadnienie musi więc być precyzyjne z uwagi na związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej. Sąd nie może zastępować strony i precyzować czy uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych, czy też ich uzasadnienia. Obowiązkiem autora skargi kasacyjnej jest wskazanie, które przepisy prawa materialnego, i w jaki sposób, zostały naruszone, oraz które przepisy prawa procesowego zostały naruszone, i jaki to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest również powołany do uzupełniania ani interpretowania niejasno sformułowanych zarzutów kasacyjnych.
W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania. W sytuacji, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyroki NSA z: 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11; 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08; 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13; 17 lutego 2023 r., II GSK 1458/19; 1 marca 2023 r., I FSK 375/20). Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego. Dla uznania za usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie wystarcza samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale nadto wymagane jest, aby skarżący wykazał, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, iż kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. wyroki NSA z: 5 maja 2004 r., FSK 6/04; 26 lutego 2014 r., II GSK 1868/12; 29 listopada 2022 r., I OSK 931/22).
Oceniając w pierwszej kolejności najdalej idące zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania należy zaznaczyć, że podlegają one łącznemu rozpoznaniu, gdyż częściowo pokrywają się i w istocie zmierzają do zakwestionowania sposobu przeprowadzenia kontroli przez Sąd Wojewódzki oraz prawidłowości sporządzenia uzasadnienia orzeczenia.
W ramach tej podstawy skarżąca powołała się na art. 1 § 1 i § 2 p.u.s.a. oraz 3 § 1 i § 2 pkt 1 p.p.s.a. Przepisy te mają charakter ustrojowy, określając w sposób najbardziej ogólny i generalny zakres sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez sądy administracyjne. Zawarte w nich unormowania, co do zasady, nie mogą stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej, albowiem sądy administracyjne realizują swoje ustawowe kompetencje w ramach wykonywania kontroli legalności administracji publicznej na podstawie i w trybie szeregu konkretnych, określonych przepisów prawa, które w przypadku zarzutu ich naruszenia, winny być wskazane w skardze kasacyjnej z towarzyszącym temu sprecyzowaniem i umotywowaniem do jakiego przekroczenia bądź niedopełnienia prawa doszło i na czym ono polegało. W konsekwencji skuteczność wskazanych zarzutów ma charakter wynikowy i uzależniona jest od stwierdzenia zasadności naruszenia przywołanych wraz z nimi art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz 134 § 1 p.p.s.a.
Art. 141 § 4 p.p.s.a. określa elementy, które powinny znaleźć się w uzasadnieniu wyroku. Zgodnie z dyspozycją przywołanej powyżej regulacji powinno ono zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a., jeżeli nie wiadomo, jaki stan faktyczny Sąd pierwszej instancji przyjął jako podstawę wyrokowania, a także w sytuacji, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. może być podstawą uwzględnienia skargi kasacyjnej, gdy wada uzasadnienia nie pozwala na kontrolę instancyjną orzeczenia lub gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny. Tworzy to więc po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w sytuacji, gdy strona postępowania zażąda, poprzez wniesienie skargi kasacyjnej, jego kontroli (por. uchwała składu siedmiu sędziów NSA z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09, wyrok NSA z 12 października 2010 r., II OSK 1620/10). Uzasadnienie wyroku powinno być tak sporządzone, aby wynikało z niego, dlaczego sąd uznał zaskarżone orzeczenie za zgodne lub niezgodne z prawem, dlaczego nie stwierdził czy stwierdził w rozpatrywanej sprawie naruszenia przez organy administracji przepisów prawa materialnego, czy też przepisów procedury w stopniu, który mógłby mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z 4 stycznia 2011 r., II OSK 1985/09).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia powyższe wymogi. Sąd pierwszej instancji szczegółowo przedstawił stan faktyczny sprawy, odnotował stanowisko i argumentację skarżącej, a także wskazał podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz dokonał jej wyjaśnienia. W obszernych fragmentach odnosił się do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, jednak było to kluczowe dla przedstawienia procesu prawidłowej wykładni zakwestionowanych przepisów. Wbrew zastrzeżeniom skarżącej nie sposób uznać, że WSA w Warszawie ograniczył się jedynie do powielenia stanowiska wskazanego w wybranych orzeczeniach oraz ich bezkrytycznej i prostej akceptacji.
Zwrócić nadto należy uwagę, iż prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku nie wymaga szczegółowego odniesienia się do wszystkich zarzutów skargi oraz podniesionej w niej argumentacji, a jedynie w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego. Sam fakt braku wyraźnego odniesienia się przez Sąd pierwszej instancji do niektórych zarzutów skargi lub pominięcia w rozważaniach niektórych elementów stanu faktycznego sprawy, nie stanowi podstawy do uznania, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 141 § 4 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 21 września 2017 r., I GSK 1329/15).
W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sposób wystarczający i umożliwiający dokonanie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku, odniósł się do zarzutów skargi i wyjaśnił, z jakich przyczyn podzielił stanowisko organów obu instancji i nie uwzględnił przeciwnej argumentacji. Zasadniczym zastrzeżeniem skarżącej jest to, że Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do przywołanych przez nią orzeczeń sądów administracyjnych. W tym zakresie należy w pierwszej kolejności wskazać, że w uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji odnotował orzeczenia, na które powoływała się skarżąca. Podkreślenia jednak wymaga, że każda sprawa administracyjna ma indywidualny charakter i w świetle ustalonego w niej stanu faktycznego należy oceniać zastosowanie przepisów prawa materialnego. Rozpatrując konkretną sprawę, sąd administracyjny nie ma obowiązku odnoszenia się osobno do każdego z zarzutów skargi, każdego argumentu, czy jak w tym przypadku do każdego przywołanego w skardze orzeczenia, może je oceniać całościowo. Najistotniejsze jest to, aby z wywodów wynikało, dlaczego w sprawie nie doszło do naruszenia prawa wskazanego w skardze. W tym przypadku warunek ten został spełniony.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji, w oparciu o treść przepisów oraz wybrane orzecznictwo, przedstawił ocenę stanu prawnego, a następnie przełożył go na stan faktyczny niniejszej sprawy. Okoliczność, że skarżąca nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu nie świadczy o naruszeniu art. 141 § 4 p.p.s.a.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. należy wskazać, że przepis ten stanowi, iż sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie granicami skargi oznacza, że sąd ten ma prawo, a jednocześnie obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nawet wówczas, gdy w skardze dany zarzut nie został podniesiony. Nie jest przy tym skrępowany sposobem sformułowania skargi, użytymi argumentami, a także zgłoszonymi wnioskami, zarzutami i żądaniami (por. wyrok NSA z 27 lipca 2004 r., OSK 628/04). Przyjmuje się, że dla skuteczności zarzutu skargi kasacyjnej opartego na tym przepisie należy wykazać, iż sąd pierwszej instancji dokonał oceny pod względem zgodności z prawem innej sprawy (w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym) lub z przekroczeniem granic danej sprawy, a także w przypadku gdy powinien był wyjść poza granice zakreślone zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, a tego nie uczynił, i że owo zaniechanie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ale również wtedy, gdy strona w postępowaniu sądowym wskazywała na istotne dla sprawy uchybienia popełnione na etapie postępowania administracyjnego bądź powołała w postępowaniu sądowym dowody, które zostały przez sąd pominięte, względnie, gdy w postępowaniu administracyjnym popełniono uchybienia na tyle istotne, a przy tym oczywiste, iż bez względu na treść zarzutów sąd pierwszej instancji nie powinien był przechodzić nad nimi do porządku (por. wyroki NSA z: 11 września 2012 r., I OSK 1234/12; 28 lutego 2012 r., II OSK 2395/10).
Stawiając zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. skarżąca zarzuciła Sądowi pierwszej instancji nie odniesienie się do przedstawionej przez nią argumentacji, a w szczególności pominięcie przywołanego przez nią orzecznictwa oraz pominięcie kwestii braku przesłanki czasowej ograniczającej uprawnienie do złożenia wniosku o przyznanie pomocy finansowej.
Wbrew zastrzeżeniom skarżącej, jak zostało to już powyżej wykazane, Sąd pierwszej instancji nie miał obowiązku indywidualnego rozpatrywania każdego zarzutu i argumentu przedstawionego w skardze. Nieuczynienie tego nie świadczy o naruszeniu art. 134 § 1 p.p.s.a., a w szczególności, w tym przypadku, nie może być uznane za pominięcie istotnych w sprawie dowodów. Niezgodna z rzeczywistością jest także teza, zgodnie z którą Sąd Wojewódzki nie ocenił kryterium czasowego dotyczącego możliwości złożenia i pozytywnego rozpatrzenia wniosku. Sąd pierwszej instancji przedstawił w tym zakresie swoją ocenę, a fakt, że skarżąca nie zgadza się z przyjętą przez Sąd wykładnią przepisu prawa materialnego nie świadczy o naruszeniu art. 134 § 1 p.p.s.a.
Konsekwencją stwierdzenia niezasadności zarzutów naruszenia art. 141 § 4 oraz 134 § 1 p.p.s.a., jest uznanie, że w sprawie nie doszło także do uchybienia dyspozycji art. 1 § 1 i § 2 p.u.s.a. oraz 3 § 1 i § 2 pkt 1 p.p.s.a.
Przechodząc do oceny naruszenia przepisów prawa materialnego należy wskazać, że podstawę materialnoprawną wydanych w niniejszej sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy o Policji oraz przepisy rozporządzenia MSWiA w sprawie wysokości i szczegółowych zasad przyznawania, odmowy przyznania, cofania i zwracania przez policjantów równoważnika pieniężnego za brak lokalu mieszkalnego.
Stosownie do brzmienia art. 88 ust. 1 ustawy o Policji, policjantowi w służbie stałej przysługuje prawo do lokalu mieszkalnego w miejscowości, w której pełni służbę, lub w miejscowości pobliskiej, z uwzględnieniem liczby członków rodziny oraz ich uprawnień wynikających z przepisów odrębnych.
Z tak określonym prawem do lokalu wiążą się przewidziane w ustawie resortowej formy zaspokajania potrzeb mieszkaniowych funkcjonariuszy Policji, w szczególności: przydział lokalu mieszkalnego (art. 90 ustawy o Policji), prawo do równoważnika pieniężnego (art. 92 ust. 1 ustawy) oraz kluczowe w niniejszej sprawie - prawo do pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego w spółdzielni mieszkaniowej albo domu jednorodzinnego lub lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość (art. 94 ust. 1 ustawy).
Ustawodawca wskazał zatem, że realizacja prawa do lokalu mieszkalnego może nastąpić dwutorowo, a mianowicie albo przez wydanie decyzji o przydziale lokalu mieszkalnego (w miejscowości, w której funkcjonariusz stale pełni służbę lub w miejscowości pobliskiej), bądź przez przyznanie określonych w ustawie świadczeń pieniężnych. Podkreślić przy tym należy, że prawo do lokalu mieszkalnego jest realizowane przede wszystkim przez przydzielenie takiego lokalu, a dopiero gdy przydziału takiego nie dokonano, policjantowi w służbie stałej przysługuje świadczenie pieniężne, to jest pomoc finansowa, o której stanowi art. 94 ust. 1 ustawy oraz równoważnik pieniężny z tytułu braku lokalu mieszkalnego określony w art. 92 ust. 1 ustawy (por. uchwała siedmiu sędziów NSA z 29 marca 1999 r., OPS 1/99, ONSA 1999/3/77, wyrok NSA z 12 maja 1998 r., I SA 2167/97).
Zgodnie z art. 94 ust. 1 ustawy o Policji policjantowi, który nie otrzymał lokalu mieszkalnego na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale, przysługuje pomoc finansowa na uzyskanie lokalu mieszkalnego w spółdzielni mieszkaniowej albo domu jednorodzinnego lub lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość. Natomiast w myśl art. 95 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy, lokalu mieszkalnego nie przydziela się policjantowi posiadającemu w miejscowości, w której pełni służbę lub w miejscowości pobliskiej lokal mieszkalny odpowiadający co najmniej przysługującej mu powierzchni mieszkalnej albo dom jednorodzinny lub dom mieszkalno-pensjonatowy.
Z powyższych przepisów wynika zatem, że prawo do pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego albo domu jednorodzinnego nie przysługuje policjantowi, jeżeli on sam lub członkowie jego rodziny posiadają lokal mieszkalny w miejscu pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej, odpowiadający przysługującym temu funkcjonariuszowi normom zaludnienia. Koresponduje to z faktem, że przewidziana ustawą pomoc finansowa nie została ukształtowana jako prawo z tytułu samego pełnienia służby. Celem omawianej regulacji jest niewątpliwie to, aby policjant w służbie stałej mieszkał w miejscowości, w której pełni służbę lub w miejscowości pobliskiej. Pomoc finansowa nie może być uznawana jako dodatkowy przywilej tej grupy zawodowej, co musiałoby budzić uzasadnione wątpliwości z punktu widzenia zasady równego traktowania obywateli. Zwrócił na to uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 29 marca 1999 r., OPS 1/99 oraz Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 14 maja 2001 r., SK 1/00, co trafnie odnotował także Sąd pierwszej instancji.
W sprawie należy przywołać także tezy wyrażone w uchwale siedmiu sędziów NSA z 29 kwietnia 2009 r., I OPS 7/08. Odnosi się ona bezpośrednio do przyznania pomocy finansowej funkcjonariuszom Służby Więziennej, jednak poglądy w niej wyrażone pozostają aktualne także w sprawach policjantów, gdyż regulacje dotyczące mieszkań funkcjonariuszy Służby Więziennej oraz Policji są zbieżne. We wskazanej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że pomocy finansowej nie można utożsamiać z bezzwrotnym świadczeniem na spłatę wszystkich wydatków związanych z nabyciem domu (lokalu) mieszkalnego. Wnika to z tego, że świadczenie to przysługuje nie w związku z uzyskaniem domu, ale celu uzyskania mieszkania umożliwiającego funkcjonariuszowi zamieszkanie w miejscu pełnienia służby lub miejscowości pobliskiej.
Prawo policjanta do lokalu mieszkalnego jest wyraźnie powiązane z przesłanką niezaspokojenia potrzeby mieszkaniowej uprawnionego funkcjonariusza. Uprawnienie policjanta do pomocy finansowej na cele mieszkaniowe nie może być zatem interpretowane w oderwaniu od treści art. 95 ustawy. Oznacza to, że zarówno prawo do przydziału lokalu mieszkalnego na podstawie decyzji administracyjnej, jak i pomoc finansowa udzielona na cel wskazany w art. 94 ust. 1 ustawy, nie przysługują policjantowi mającemu zaspokojone potrzeby mieszkaniowe w miejscowości, w której pełni służbę lub w miejscowości pobliskiej w sposób określony w art. 95 pkt 1-4 ustawy.
Nie można zatem uznać, że skoro 90 ust. 1 ustawy o Policji nie określa bezpośrednio, w jakiej dacie powinien być złożony wniosek, to okoliczność ta pozostaje bez znaczenia, a roszczenie może być dochodzone w każdym czasie według uznania funkcjonariusza. Pomoc finansowa nie jest świadczeniem udzielanym z urzędu lecz na wniosek. Dopiero po jego złożeniu wraz z wymaganą dokumentacją organ może prowadzić postępowanie w sprawie przyznania takiej pomocy. Zatem kwestia czy funkcjonariusz ten spełnia przesłanki do otrzymania przedmiotowego świadczenia może być rozważana tylko po zgłoszeniu roszczenia, a nie na dzień nabycia domu (lokalu). Inicjatywa w zakresie wszczęcia postępowania należy do funkcjonariusza, który sam decyduje czy i kiedy skorzysta z przyznanych mu uprawnień. W niektórych przypadkach, fakt nabycia domu (lokalu) mieszkalnego w miejscowości pełnienia służby lub miejscowości pobliskiej, nawet wówczas gdy przed takim nabyciem funkcjonariusz spełniał przesłanki do przydziału lokalu mieszkalnego, może skutkować wygaśnięciem uprawnień funkcjonariusza do omawianej pomocy finansowej, jeżeli w następstwie nabycia domu (lokalu) funkcjonariusz posiada już dom (lokal) o odpowiedniej powierzchni w miejscowości, w której pełni służbę lub w miejscowości pobliskiej (por. uchwała NSA z 29 kwietnia 2009 r., I OPS 7/08).
Biorąc to pod uwagę, należy jednak podkreślić, że wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji nie stwierdził, że przyznanie pomocy finansowej możliwe jest wyłącznie wtedy, gdy uprawniony funkcjonariusz złoży wniosek o przyznanie pomocy finansowej przed nabyciem lokalu. Sąd Wojewódzki wskazał, a Naczelny Sąd Administracyjny tę ocenę podziela, że nabycie przez funkcjonariusza domu mieszkalnego przed złożeniem wniosku o przyznanie pomocy finansowej, nie wyklucza samo przez się jej przyznania. Nie oznacza to bowiem, że nabyty przez funkcjonariusza dom (lokal) zaspokaja jego potrzeby mieszkaniowe. Decydujące znaczenie ma szczegółowa sytuacja mieszkaniowa funkcjonariusza składającego wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia, a zatem pomoc finansowa przysługuje funkcjonariuszowi tylko wówczas, gdy zgłaszając roszczenie nie miał on zaspokojonych potrzeb mieszkaniowych w miejscowości pełnienia służby lub pobliskiej.
W świetle powyższych wyjaśnień należy stwierdzić, iż zaprezentowana przez Sąd Wojewódzki wykładnia art. 94 ust. 1 w zw. z art. 88 i art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o Policji była prawidłowa, co świadczy o niezasadności zarzut naruszenia tych przepisów.
Odnosząc się natomiast do naruszenia art. 94 ust. 1 ustawy o Policji w zw. z § 3 ust. 1 i 2 pkt 2 rozporządzenia MSWiA na wstępie konieczne jest podkreślenie, że zawarta w art. 94 ust. 2 ustawy o Policji delegacja ustawowa upoważniła Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji do określenia trybu postępowania, szczegółowych zasad przyznawania, cofania oraz zawracania pomocy finansowej, jak również sposób obliczania wysokości pomocy finansowej przyznawanej lub orzekanej do zwrotu, a także rodzaju dokumentów wymaganych przy ubieganiu się o przyznanie tej pomocy. Rozporządzenie nie może natomiast modyfikować warunków przyznania pomocy finansowej. Prawo do uzyskania świadczenia (jego cel i zakres) należy, co do zasady, oceniać jedynie w oparciu o przepisy ustawy (por. wyroki NSA z 18 marca 2005 r., OSK 1220/04, 26 października 2006 r., I OSK 1371/05).
Błędną wykładnię przywołanych przepisów skarżąca upatruje w niezasadnym uznaniu, że przepisy rozporządzenia w zakresie w jakim dopuszczają wykazanie zasadności wniosku o przyznanie pomocy finansowej umową sprzedaży lokalu mieszkalnego dotyczą wyłącznie stanów faktycznych, w których dochodzi do nabycia lokalu w tak zwanym stanie deweloperskim. W tym zakresie odnotowania wymaga, że w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd pierwszej instancji rzeczywiście wskazał, że posiadanie mieszkania w stanie deweloperskim oznacza, iż wymaga ono poniesienia określonych nakładów finansowych w celu jego wykończenia i wyposażenia w urządzenia niezbędne do korzystania z niego w celu, dla którego zostało nabyte. Tym samym, udzielenie pomocy finansowej na wykończenia mieszkania nabytego w stanie deweloperskim mieści się w pojęciu "pomocy finansowej na uzyskanie lokalu mieszkalnego". Stwierdzenie to osadzone było jednak w kontekście niniejszej sprawy. Skarżąca wskazywała bowiem, że w momencie nabycia lokalu nie spełniało ono potrzeb mieszkaniowych jej rodziny oraz konieczne było wymienienie uszkodzonych podłóg, przeprowadzenie prac murarskich i malarskich, demontaż uszkodzonego lub zużytego wyposażenia mieszkania, wykonanie nowej kuchni, naprawy stolarskie i zakup mebli. Nie była jednak w stanie udokumentować tej okoliczności, gdyż jak oświadczyła "nie widziała potrzeby gromadzenia szczególnego materiału poglądowego". Twierdzenie to nie znalazło ponadto potwierdzenia w pozostałych okolicznościach faktycznych sprawy, w szczególności wcześniejszym wprowadzeniem się do niewykończonego mieszkania, a także wykonywaniem działalności gospodarczej przez męża skarżącej pod wskazanym adresem. Zważywszy na powyższe Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż posiadanie mieszkania w stanie deweloperskim mogłoby uzasadniać przyznanie pomocy finansowej na jego wykończenie. Przesłanka ta nie została jednak w niniejszej sprawie stwierdzona. Sąd Wojewódzki nie wyraził jednak generalnego poglądu, zgodnie którym wykazanie zasadności przyznania pomocy finansowej umową sprzedaży lokalu dotyczy tylko i wyłącznie przypadków, w których mieszkanie znajduje się w stanie deweloperskim. Sąd pierwszej instancji posłużył się tym przykładem zważywszy na okoliczności niniejszej sprawy.
Dokonując wykładni spornych przepisów, należy przyjąć, że "brak lokalu mieszkalnego" na gruncie omawianej regulacji oznacza brak takiego lokalu, odpowiadającego co najmniej przysługującej policjantowi powierzchni mieszkalnej, którego stan techniczny umożliwia zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych funkcjonariusza i w którym możliwe jest zamieszkiwanie. Samo formalne posiadanie, rozumiane jako prawo do władania i rozporządzania rzeczą, nie oznacza posiadania lokalu mieszkalnego, które spełnia potrzeby mieszkaniowe funkcjonariusza. Faktyczne posiadanie musi wiązać się z realną możliwością korzystania z lokalu mieszkalnego. Oznacza to, że dysponowanie mieszkaniem w stanie deweloperskim może uzasadniać przyznanie pomocy finansowej. Stan deweloperski nie jest jednak jedynym stanem, w którym lokal nie może zostać uznany za spełniający potrzeby mieszkaniowe funkcjonariusza. Inne, podobne okoliczności, jak na przykład konieczność przeprowadzenia generalnego remontu, także mogą świadczyć o spełnieniu przesłanek do uzyskania świadczenia. Tego rodzaju okoliczność musi zostać jednak wykazana, co w niniejszej sprawie nie nastąpiło.
Mając powyższe względy na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na zasadzie art. 184 p.p.s.a., skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw oddalił. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w myśl art. 204 pkt 1 p.p.s.a.
Wniosek o odroczenie rozprawy nie został uwzględniony z uwagi na niespełnienie przesłanek określonych w art. 109 p.p.s.a. Stosownie do treści tego przepisu rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. Wbrew zawartym we wniosku wskazaniom w dniu rozprawy nie odnotowano nadzwyczajnych warunków pogodowych uniemożliwiających dotarcie do budynku Sądu. Na wskazanej trasie punktualnie odbywał się także ruch kolejowy i lotniczy, w szczególności możliwy był wyjazd z [...] pociągiem o godzinie 5:15 lub wylot o godzinie 5:30. Korzystając z takiej możliwości pełnomocnik skarżącej przybyłby do Warszawy kolejno o godzinie 9:00 lub 6:30, a zatem bez problemu zdążyłby na zaplanowaną rozprawę. Ponadto podniesiona przez pełnomocnika rekonwalescencja po zatruciu pokarmowym, nie została potwierdzona zaświadczeniem lekarskim i nie mogła być uznana za przeszkodę niemożliwą do przezwyciężenia.
Już dziś zamów dostęp
do IFK Platforma Księgowych i Kadrowych
- Codzienne aktualności prawne
- Porady i artykuły z najpopularniejszych czasopism INFOR wraz z bieżącymi wydaniami
- Bogatą bibliotekę materiałów wideo
- Merytoryczne dodatki, ściągi, plakaty
