do góry
Bezpłatny dostęp na 30 dni do INFORFK skorzystaj
Pobieranie danych...
Powrót do menu głównego
 
drukuj pomniejsz czcionkę pomniejsz czcionkę powiększ czcionkę
Monitor Księgowego 9/2021, data dodania: 19.08.2021

Porada w trakcie aktualizacji

Czy biuro rachunkowe może pozwać podwykonawcę o naprawienie szkody

PROBLEM

Moje biuro rachunkowe zatrudniało podwykonawcę pracującego na zasadach działalności gospodarczej. W świetle zawartej umowy podwykonawca - księgowa - zobowiązana była do świadczenia usług samodzielnej księgowej na rzecz klientów naszego biura w wymiarze 160 godzin miesięcznie. Nie było zapisu, który wskazywałby, w jakich godzinach praca musi być wykonywana, nie wymagaliśmy również obecności w określonych godzinach.

Pani podwykonawca wypowiedziała nam umowę. Po upływie okresu wypowiedzenia okazało się, że zostawiła po sobie księgi w stanie, który wymagał licznych poprawek. Zdarzały się również pomyłki skutkujące koniecznością dopłaty podatków przez naszych klientów, w związku z czym musieliśmy zwracać im niemałe odsetki.

Odkryłam, że w tych godzinach, w których rzekomo księgowa świadczyła swoje usługi dla nas, były wykonywane zupełnie inne czynności. Przykładowo, w systemie informacji prawno- księgowej były wyszukiwane zagadnienia, które nie występują u naszych klientów. Odnotowałam też, że dużo czynności wykonywała nasza młodsza księgowa, zatrudniona przez nas i pracująca jako asystentka podwykonawcy, dzięki temu samodzielna księgowa mogła ukryć brak swojej należytej staranności.

Podwykonawca prowadził swoje biuro rachunkowe online (nawet przed nawiązaniem współpracy z nami) i oprócz zapłaty od nas wystawiał także swoje faktury sprzedażowe na rzecz innych podmiotów. Zauważyłam również, że samodzielna księgowa często zgłaszała się do pracy dodatkowej na podstawie ofert umieszczanych w Internecie i portalach społecznościowych i może poprzez nadmiar zajęć zaniedbywała naszych klientów.

Zadzwoniłam do niej i chciałam porozmawiać o jakiejś rekompensacie dla naszego biura, wtedy jednak powiedziała, że nie zamierza niczego płacić ani poprawiać i zaczęła straszyć mnie, że poinformuje inspekcję pracy o naruszeniu przepisów prawa pracy, które polegało na tym, iż nie zatrudniłam jej na podstawie umowy o pracę. Straszyła mnie także odpowiedzialnością karną z tego tytułu.

Co mogę zrobić w takiej sytuacji?

RADA

Poszkodowane biuro rachunkowe może pozwać podwykonawcę - jako przedsiębiorcę - o naprawienie szkody, którą poniosło w związku z koniecznością poprawy stanu ksiąg i zapłaty odsetek od zobowiązań podatkowych klientów. Ponadto biuro rachunkowe może starać się dowieść, że podwykonawca dopuścił się dwóch przestępstw, tj. oszustwa oraz groźby bezprawnej. Szczegóły - w uzasadnieniu.

UZASADNIENIE

Ustalenie warunków odpowiedzialności odszkodowawczej podwykonawcy

Ogólne przepisy Kodeksu cywilnego stanowią (art. 471 Kc), że podmiot jest obowiązany do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, gdy niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność. W rozpatrywanym przypadku Kodeks cywilny stawia wyższe wymagania w zakresie należytej staranności. Wskazuje bowiem, że w przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą należytą staranność należy określać, uwzględniając zawodowy charakter tej działalności. Należytą staranność podwykonawcy ocenia się zatem poprzez stworzenie ogólnego wzorca księgowej, która w odpowiedni sposób wykonuje swoje obowiązki, i porównanie tego wzorca z zachowaniem podwykonawcy.

Należy przy tym również pamiętać, że księgowa jako podwykonawca odpowiada tylko za normalne następstwa swojego działania (tzw. adekwatny związek przyczynowy). Sąd Apelacyjny w Warszawie stwierdził, że:

(...) treść art. 361 § 1 k.c. wskazuje na teorię adekwatnego związku przyczynowego (przyczynowości adekwatnej), w wersji obiektywnej, zwanego też "normalnym związkiem przyczynowym". Teoria ta zakłada, że związek przyczynowy zachodzi tylko wtedy, gdy w grupie wszystkich przyczyn i skutków mamy do czynienia jedynie z takimi przyczynami, które normalnie powodują określone skutki. Nie wystarczy więc stwierdzić istnienie związku przyczynowego jako takiego, lecz należy stwierdzić, że chodzi o następstwa normalne (a nie niezwykłe, nadzwyczajne). (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 17 września 2019 r., sygn. akt I ACa 589/18).

Upraszczając, należałoby stwierdzić, że obowiązek odszkodowawczy księgowej jako podwykonawcy dotyczy skutków, które zazwyczaj dane zachowanie wywołuje. W przedmiotowej sprawie za takie można uznać konieczność poprawy stanu ksiąg, gdyż były one prowadzone bez należytej staranności, i zapłaty odsetek dla klientów biura rachunkowego. Odsetki są typowym następstwem podania informacji o podatku do zapłaty w zaniżonej wysokości z powodu braku należytej staranności przy księgowaniu dokumentów klienta.

Pierwsze kroki i proces cywilny wobec podwykonawcy

W przedmiotowej sprawie ewidentne jest, że podwykonawca nie chce płacić odszkodowania dobrowolnie. Konieczne będzie zatem zainicjowanie procesu cywilnego. Pierwszym pismem powinno być wezwanie do zapłaty. Gdy nie zostanie ono wykonane, należy wnieść pozew do sądu. Warto przy tym w tego typu sprawach korzystać z profesjonalnego zastępstwa procesowego, gdyż sprawa może toczyć się w postępowaniu gospodarczym, które jest bardziej sformalizowane m.in. w zakresie dowodów.

Kwestia istnienia stosunku pracy

Dla sytuacji prawnej biura rachunkowego bardzo ważne jest określenie charakteru więzi prawnej łączącej je z podwykonawcą. Chodzi tu o ustalenie, czy rzeczywiście był to kontrakt cywilnoprawny pomiędzy przedsiębiorcami czy też relacja ta wykazywała cechy stosunku pracy i podwykonawca jest w stanie wygrać sprawę o jego ustalenie.

Należy pamiętać, że pomiędzy stronami umowy cywilnoprawnej może de facto zaistnieć stosunek pracy, jednak konieczne jest spełnienie określonych warunków. Zinterpretował je Sąd Najwyższy, który stwierdził, że:

(...) o tym, czy strony istotnie nawiązały umowę o pracę, nie decyduje przy tym formalne zawarcie (podpisanie) umowy nazwanej umową o pracę, lecz faktyczne i rzeczywiste realizowanie na jej podstawie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy - przede wszystkim świadczenia pracy przez pracownika z zamiarem realizowania obowiązków pracowniczych, czyli świadczenia pracy podporządkowanej (także w znaczeniu podporządkowania poleceniom pracodawcy), w charakterze pracownika, w czasie i miejscu oznaczonym przez pracodawcę. Nie można mówić o umowie o pracę, jeżeli w łączącym strony stosunku prawnym brak jest podstawowych elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, takich jak osobiste wykonywanie czynności oraz podporządkowanie organizacyjne i służbowe. Nie ulega przy tym wątpliwości, że podporządkowanie jest jedną z najistotniejszych cech stosunku pracy. Jej brak jest wystarczający do uznania, że wykonywana praca nie była świadczona w ramach stosunku pracy. Przyjmuje się, że podporządkowanie pracownika obejmuje prawo wydawania przez pracodawcę poleceń. W ramach podporządkowania pracowniczego mieści się konieczność przestrzegania ustalonych przez pracodawcę reguł porządkowych. Zasadniczym przejawem podporządkowania pracownika wobec pracodawcy jest jego zależność w sferze przedmiotu świadczenia, w ramach której pracodawca wskazuje zadania do wykonania, doprecyzowuje sposób ich realizacji, a także metody i środki, za pomocą których zostaną one wykonane. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 listopada 2020 r., sygn. II UK 396/19,).

W przedmiotowej sprawie, bez bardzo szczegółowej analizy relacji stron, trudno jest wskazać, czy łącząca je więź zobowiązaniowa miała cechy stosunku pracy. Jednak występują okoliczności, które wskazują, że umowa z podwykonawcą nie ma charakteru umowy o pracę. Należy bowiem zauważyć, że:

  • strony nie określiły godzin w ciągu dnia, w których usługi miały być świadczone, zatem praca nie była wykonywana w czasie wyznaczonym przez pracodawcę; zapis umowy dotyczący świadczenia usług w wymiarze np. 160 godzin miesięcznie, również nie musi przemawiać za zawarciem umowy o pracę, a może określać jedynie zakres świadczonych usług i sposób ustalenia wynagrodzenia,
  • podwykonawca zamiast wykonywać swoje obowiązki poszukiwał odpowiedzi na zagadnienia związane z jego własnymi "prywatnymi" klientami; wskazywałoby to na to, że pracodawca nie nadzorował podwykonawcy, a być może również nie wydawał mu wiążących poleceń,
  • podwykonawca prowadzi swoje własne biuro online (nawet już przed nawiązaniem współpracy) i świadczy usługi na rzecz jeszcze innych podmiotów; może to wskazywać, że intencją stron nie było nawiązanie stosunku pracy tylko wykonywanie umowy cywilnoprawnej w ramach faktycznie prowadzonej działalności gospodarczej,
  • podwykonawca aktywnie poszukiwał zleceń poprzez Internet, co dowodzi realnie prowadzonej działalności gospodarczej.

Należy przy okazji wskazać, że także ewentualne korzystanie ze służbowego sprzętu nie oznacza, że doszło do zawarcia stosunku pracy. Tak stwierdził Sąd Najwyższy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2021 r., sygn. III PSKP 3/21).

Bez gruntownej znajomości szczegółów niniejszej sprawy trudno jednak określić, jak duże byłoby prawdopodobieństwo ustalenia stosunku pracy. Gdyby jednak taki wyrok zapadł, biuro rachunkowe musiałoby liczyć się np. z koniecznością zapłaty wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, składek na ubezpieczenia społeczne, ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, zapłaty zaliczek na podatek dochodowy zgodnie z zasadami dotyczącymi pracowników. Co więcej, wyrok ustalający istnienie stosunku pracy, a nie umowy cywilnoprawnej może powodować:

  • poniesienie ewentualnej odpowiedzialności karnej (zastosowanie przepisu 218 § 1a Kodeksu karnego, który stanowi, że osoba wykonująca czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, która złośliwie lub uporczywie narusza prawa pracownika wynikające ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2),
  • poniesienie ewentualnej odpowiedzialności wykroczeniowej (art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy, stanowi, że kto, będąc pracodawcą lub działając w jego imieniu zawiera umowę cywilnoprawną w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kp powinna być zawarta umowa o pracę, podlega karze grzywny od 1000 zł do 30 000 zł).

Odpowiedzialność karna podwykonawcy

W przedmiotowej sytuacji biuro rachunkowe może rozpatrywać, czy podwykonawca nie dopuścił się dwóch przestępstw, tj. oszustwa i zmuszenia do określonego zaniechania poprzez zastosowanie groźby bezprawnej.

Oszustwo. Kodeks karny (art. 286 Kk) wskazuje, że:

(...) oszustwa dopuszcza się osoba, która w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania.

W opisanym stanie faktycznym podwykonawca otrzymał wynagrodzenie od biura rachunkowego za godziny świadczenia usług, w których rzeczywiście ich nie wykonywał. De facto realizował w tym czasie swoją własną działalność konkurencyjną wobec biura rachunkowego, wykorzystując przy tym jego infrastrukturę (program prawno-księgowy). Jeśli została przyjęta zapłata za takie godziny świadczenia usług, to można zakładać, że doszło do naruszenia zacytowanego art. 286 Kodeksu karnego. Takie działanie podwykonawcy zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8, a w przypadku mniejszej wagi sprawa podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Niewątpliwie taki proces nie jest jednak łatwy, gdyż często organy ścigania umarzają sprawy, powołując się na to, że to powinien być spór cywilnoprawny, który nie jest rozpoznawany w procesie karnym.

Groźba bezprawna. Biuro rachunkowe może również próbować udowodnić, że podwykonawca zmusza je do zaniechania dochodzenia odszkodowania, grożąc poinformowaniem inspekcji pracy o naruszeniu przepisów prawa pracy. Należy jednak wiedzieć, że Kodeks karny wyłącza z kategorii gróźb bezprawnych (art. 115 Kk):

(...) zapowiedź spowodowania postępowania karnego lub innego postępowania, w którym może zostać nałożona administracyjna kara pieniężna, jeżeli ma ona jedynie na celu ochronę prawa naruszonego przestępstwem lub zachowaniem zagrożonym administracyjną karą pieniężną.

Niewątpliwie udowodnienie tego, że groźba podwykonawcy nie miała "jedynie na celu ochrony prawa" będzie bardzo trudne i najprawdopodobniej sprawa zostanie umorzona. Biuro rachunkowe musiałoby de facto wykazać, że taka groźba miała na celu wymuszenie zaniechania dochodzenia wierzytelności z tytułu odszkodowania, a podwykonawca nie jest zainteresowany uprawnieniami ze stosunku pracy. Poza tym niełatwe mogłoby być wykazanie, że groźba została wystosowana przez podwykonawcę, jeśli rozmowa telefoniczna nie była nagrywana.

Podsumowanie

W przypadku nienależytego wykonania umowy przez podwykonawcę biuro rachunkowe może dochodzić zapłaty odpowiedniego odszkodowania, które najczęściej odpowiada kosztom naprawienia błędów i zwrotu odsetek zapłaconych przez klientów.

Podwykonawcy działający na podstawie umowy cywilnoprawnej (w tym zawartej w ramach działalności gospodarczej) mogą próbować obronić się przed takim roszczeniem odszkodowawczym poprzez groźbę wszczęcia sprawy o ustalenie stosunku pracy. W celu uniknięcia takiej sytuacji najlepiej kształtować relację z podwykonawcą w taki sposób, żeby nie można było stwierdzić, że praca była wykonywana w ramach podporządkowania pracodawcy, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym.

Podstawa prawna:

  • art. 355, art. 361 § 1, art. 471, art. 472 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - j.t. Dz.U. z 2020 poz. 1740; ost.zm. Dz.U. z 2020 r. poz. 2320

  • art. 22 § 1, 11, 12, art. 281 § 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - j.t Dz.U. z 2020 r. poz. 1320; ost.zm. Dz.U. z 2021 r. poz. 1162

  • art. 191 § 1, art. 218 i 286 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - j.t Dz. U. z 2020 r. poz. 1444; ost.zm. Dz.U. z 2021 r. poz. 1023

Marcin Szabłowski

adwokat

Jeżeli w tym artykule nie znalazłeś rozwiązania swojego problemu – napisz redakcja2@inforfk.pl

Potrzebujesz pomocy?
Konsultanci pracują od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00 - 17:00
Notyfikacje
Czy chcesz otrzymywać informacje o najnowszych zmianach? Zaakceptuj powiadomienia od IFK Platforma Księgowych
Powiadomienia można wyłączyć w preferencjach systemowych
NIE
TAK